Sosyal medyanın sınırsız paylaşım imkânı ve yapay zekânın yükselişi, “ilham” ile “intihal” arasındaki çizgiyi her zamankinden daha tartışmalı hâle getirdi. Peki bir eseri kopyalamak ne zaman suç sayılır? Öğrenciler ders kaydı alabilir mi, internette bulunan görseller tezlerde serbestçe kullanılabilir mi? Telif hakkı hukukunun temel ilkeleri ve yapay zekâ çağında doğan yeni riskler bu haberde.
İntihal Tartışmaları Neden Bu Kadar Gündemde?
Ünlü yazar Guillaume Musso’nun bir başka yazardan intihal yaptığı iddiası, Intermarché’nin Noel reklamının bir çocuk kitabıyla benzerliği ya da popüler bir şarkının başka bir eserden “fazla mı ilham aldığı” tartışmaları… Son yıllarda bu tür davalar ve iddialar kamuoyunda sıkça gündeme geliyor.
Bu örnekler, bir eserin kullanımına ilişkin yazarın hangi haklara sahip olduğu sorusunu yeniden gündeme taşıyor. Özellikle sosyal medya sayesinde içeriklerin hızla ve geniş kitlelere yayılması, yapay zekâ araçlarının ise mevcut eserleri temel alarak yeni içerikler üretmesi, telif hakkı ihlallerini hem daha görünür hem de daha karmaşık hâle getiriyor.
Telif Hakkı Nedir, Ne Zaman Doğar?
Telif hakkı, kökeni 18. yüzyıla uzanan ve matbaanın yaygınlaşmasıyla birlikte gelişen bir hukuk alanı. Müzik, edebiyat, resim, sinema, fotoğraf ya da akademik metinler gibi özgün tüm fikir ve sanat eserlerini koruma altına alıyor.
Bir eserin telif hakkıyla korunabilmesi için, yaratıcısının kişisel izlerini taşıması ve özgün olması gerekiyor. Telif hakkı iki ana başlıktan oluşuyor:
-
Mali (ekonomik) haklar:
Eserin çoğaltılması, yayımlanması, uyarlanması gibi kullanımlar üzerinde söz sahibidir. Bu haklar yazarın yaşamı boyunca ve ölümünden sonra 70 yıl boyunca mirasçılarına aittir. Süre dolduğunda eser kamu malı olur. -
Manevi haklar:
Yazarın adının belirtilmesini ve eserin bütünlüğünün korunmasını güvence altına alır. Devredilemez ve zamanaşımına uğramaz. Victor Hugo’nun Sefiller romanı kamu malı olsa da, mirasçılar eserin özünü bozacak bir uyarlamaya karşı çıkabilir.
Üniversitelerde Telif: Ders Kaydı Almak Serbest mi?
Bir üniversite hocasının dersi, özgün olması hâlinde telif hakkı koruması altındadır. Bu nedenle:
-
Öğrenciler, hocanın izni olmadan dersi video, ses ya da fotoğraf yoluyla kaydedemez ve paylaşamaz.
-
Ders kaydı, hocanın görüntüsünü ya da sesini içeriyorsa, bu durum aynı zamanda kişilik hakları ve kişisel verilerin korunması ihlali anlamına da gelir.
Öte yandan öğrenciler de hazırladıkları özgün ödev, tez ve projeler üzerinde telif hakkına sahiptir. Bir öğretim üyesi, öğrencinin çalışmasını izinsiz kullanamaz.
Hangi Durumlarda İzin Gerekmez? Telif İstisnaları
Kural olarak bir eserin kullanımı için yazarın izni gerekir. Ancak hukuk, bazı istisnalar tanır. Akademik alanda en sık karşılaşılanlar şunlar:
-
Alıntı (atıf) hakkı:
Kısa bir bölüm kullanılabilir; ancak-
Alıntı kısa olmalı,
-
Eleştirel, bilimsel ya da eğitsel bir amaç taşımalı,
-
Yazar adı ve kaynak açıkça belirtilmelidir.
Bir teze veya ödeve sayfalarca metni aynen koymak bu kapsama girmez ve intihal sayılır.
-
-
Eğitim istisnası:
Öğretim üyeleri, ders kapsamında sınırlı bölümleri kullanabilir. Ancak bir filmin ya da makalenin tamamını izinsiz paylaşmak yasaktır.
İlham Nerede Biter, İntihal Nerede Başlar?
Telif hukukunda en zor sorulardan biri budur. Çünkü fikirler korunmaz, fikirlerin ifade ediliş biçimi korunur.
Bir yazar, Sherlock Holmes’u andıran bir dedektif karakteri yaratabilir; bu ilhamdır. Ancak karakterin diyaloglarını, olay örgüsünü ya da sahnelerini aynen alırsa bu intihal olur.
Mahkemeler, benzerlik derecesine, eserin özgünlüğüne ve yeni eserin gerçekten yaratıcı bir katkı sunup sunmadığına bakar.
Öğrenciler açısından da durum nettir:
Bir analiz metnini okuyup kendi cümleleriyle yazmak serbesttir. Metni küçük değişikliklerle kopyalamak ve kaynak göstermemek ise intihaldir.
Yapay Zekâ Telif Hukukunu Nasıl Zorluyor?
Yapay zekâ sistemleri, milyonlarca mevcut eseri analiz ederek yeni içerikler üretiyor. Bu durum, iki büyük sorunu beraberinde getiriyor:
-
Eser sahiplerinin hakları:
Eserlerin izinsiz kullanılması, tanınmama ve gelir kaybı riski doğuruyor. -
Yapay zekâ ürünlerinin sahibi kim?
Kullanıcı mı, yazılım geliştiricisi mi, yoksa kimse mi?
Bugüne kadar birçok ülkede mahkemeler, yapay zekâ tarafından üretilen içeriklere telif hakkı tanımadı. Ancak istisnalar da var.
2025’te ABD Telif Ofisi, insan müdahalesinin belirleyici olduğunu kabul ederek bir yapay zekâ destekli esere koruma tanıdı. Benzer bir karar 2023’te Pekin’de alındı.
Öğrenciler İçin Uyarı: “Farkında Olmadan İntihal” Riski
Yapay zekâ, akademik çalışmalarda yardımcı olabilir; ancak ciddi riskler de barındırır. Üretilen metinler, mevcut kaynaklara çok benzeyebilir. Bu nedenle:
-
Yapay zekâ anlamak için kullanılmalı,
-
Metinler mutlaka yeniden yazılmalı,
-
Kaynaklar kontrol edilmeli ve doğrulanmalıdır.
Aksi hâlde öğrenci, istemeden de olsa intihal yapabilir.
Sonuç: Dijital Çağda Telif Bilinci Şart
Telif hakkı ihlalleri, yalnızca maddi yaptırımlara değil, akademik ve mesleki itibara da ciddi zararlar verebilir. Bu nedenle öğrencilerin, öğretmenlerin ve içerik üreten herkesin telif hukukuna ilişkin temel bilgilere sahip olması büyük önem taşıyor.
Yazar:
Rose-Marie Borges
Özel Hukuk Alanında HDR Unvanlı Doçent, Clermont Auvergne Üniversitesi (UCA)