ABD merkezli İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı (HRANA), İran genelinde haftalardır süren protestolarda hayatını kaybedenlerin sayısının en az 2 bin 571’e ulaştığını açıkladı. Ülkede son yılların en büyük toplumsal hareketi olarak değerlendirilen protestolar, rejimin sert müdahalesi ve artan uluslararası baskı eşliğinde devam ediyor.
HRANA’nın doğruladığı verilere göre ölenlerin 2 bin 403’ü protestocu, 147’si rejim yanlısı güvenlik veya devlet görevlisi, 12’si 18 yaş altı çocuk, 9’u ise protestolara katılmayan sivillerden oluşuyor. İranlı yetkililer ise salı günü yaklaşık 2 bin kişinin öldüğünü kabul ederek, protestoların başlamasından bu yana ilk kez toplam bir rakam açıklamış oldu.
Ekonomik kriz protestoları tetikledi
Ağırlaşan ekonomik koşullar, yüksek enflasyon ve işsizlik nedeniyle başlayan protestolar kısa sürede ülke geneline yayıldı. Gözlemciler, bu dalganın İran’daki ruhani liderlik için son üç yılın en ciddi iç meydan okuması olduğunu belirtiyor. Protestolar, İsrail ve ABD’nin geçen yıl düzenlediği saldırıların ardından Tahran’ın uluslararası alanda da daha kırılgan bir konuma sürüklendiği bir dönemde yaşanıyor.
Trump’tan protestoculara çağrı
ABD Başkanı Donald Trump, salı günü yaptığı açıklamada İran halkına protestolara devam etme çağrısında bulundu. “Yardım yolda” diyen Trump, bu sözleriyle neyi kastettiğini ise açıklamadı. Trump ayrıca, İran’daki gelişmelere karşı askerî seçeneğin masada olduğunu da yineledi.
Trump’ın açıklamaları sonrası Fransa, Kanada, Almanya, ABD, Japonya ve Yeni Zelanda başta olmak üzere birçok ülke, vatandaşlarına İran’ı terk etmeleri yönünde uyarılarda bulundu.
Tahran’dan sert tepki: “Sorumlular Trump ve Netanyahu”
İran yönetimi ise protestoların arkasında dış güçlerin olduğunu savunmayı sürdürdü. İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri Ali Laricani, “İran halkının baş katilleri Trump ve Netanyahu’dur” ifadelerini kullandı. Tahran, can kayıplarından “yabancı destekli terör unsurlarını” sorumlu tutuyor.
On binlerce gözaltı, idam tehdidi
HRANA, protestoların başlangıcından bu yana en az 16 bin 784 kişinin gözaltına alındığını bildirdi. Oslo merkezli Iran Human Rights örgütü ise 26 yaşındaki Arfan Soltani adlı bir protestocunun hızlı bir yargılamayla idama mahkûm edildiğini ve cezanın kısa sürede infaz edilebileceğini duyurdu.
Muhalif kaynaklar ise can kaybının çok daha yüksek olduğunu savunuyor. İran International televizyonu en az 12 bin ölüm tespit edildiğini öne sürerken, CBS News’e konuşan bir kaynak da ölü sayısının 10-12 bin arasında olabileceğini söyledi.
İletişim karartması ve ağır güvenlik önlemleri
İran’da beş gündür süren neredeyse tam iletişim kesintisi, yaşananların belgelenmesini zorlaştırıyor. Kısmi erişimin sağlandığı kısa sürelerde konuşan yurttaşlar, Tahran’da çevik kuvvet ve paramiliter güçlerin ana kavşaklarda konuşlandığını aktardı.
Devlet televizyonu ise protestoları “yabancı komplosu” olarak sunmaya devam ederken, rejim yanlısı gösterileri ve hayatını kaybeden güvenlik güçlerinin cenaze törenlerini yayımlıyor.
Bölgesel gerilim tırmanıyor
Wall Street Journal’a göre ABD, Körfez ülkelerini olası bir Amerikan saldırısına karşı hazırlıklı olmaları konusunda uyardı. Suudi Arabistan ve bazı bölge ülkelerinin ise Washington’u askerî müdahaleden vazgeçirmeye çalıştığı bildiriliyor.
Artan can kayıpları, kitlesel tutuklamalar ve sert söylemler, İran’daki krizin daha tehlikeli bir evreye girdiğine işaret ediyor. Önümüzdeki günler, protestoların iç baskıyla bastırılıp bastırılamayacağını ya da bölgesel bir krize dönüşüp dönüşmeyeceğini belirleyecek.