İran’daki protestolarla gündeme gelen hanedan: Tahttan sürgüne son Şah Pehlevi
İran’da son yıllarda artan rejim karşıtı protestolar, ülkenin yakın tarihindeki monarşi dönemini ve Pehlevi Hanedanı’nı yeniden gündeme taşıdı. Özellikle yurt dışındaki muhalif çevrelerde adı sıkça anılan son İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi ve hanedan üyeleri, İran İslam Devrimi’nden bu yana süren sürgün hayatlarıyla hatırlanıyor.
Pehlevi Hanedanı’nın yükselişi
Pehlevi Hanedanı, 1925 yılında Rıza Şah Pehlevi’nin Kaçar Hanedanı’nı devirerek tahta çıkmasıyla İran yönetiminde söz sahibi oldu. Rıza Şah, merkeziyetçi ve modernleşmeci politikalarıyla İran’da köklü değişiklikler gerçekleştirdi. Ancak otoriter yönetim anlayışı ve Batı ile kurulan yakın ilişkiler, toplumun farklı kesimlerinde tepkilere yol açtı.
1941 yılında II. Dünya Savaşı koşullarında tahttan çekilmek zorunda kalan Rıza Şah’ın yerine oğlu Muhammed Rıza Pehlevi geçti. Böylece İran, 1979’a kadar sürecek olan son monarşi dönemine girdi.
Muhammed Rıza Pehlevi dönemi
Son Şah Muhammed Rıza Pehlevi, özellikle 1953’te Başbakan Muhammed Musaddık’a karşı gerçekleştirilen darbenin ardından iktidarını pekiştirdi. Petrolün millileştirilmesine karşı çıkan bu süreç, ABD ve İngiltere’nin müdahil olduğu bir dönüm noktası olarak tarihe geçti.
Şah yönetimi, “Beyaz Devrim” adı verilen reformlarla ekonomik ve toplumsal dönüşüm hedeflese de, siyasi baskılar, SAVAK adlı istihbarat örgütünün uygulamaları ve gelir adaletsizliği, muhalefeti giderek büyüttü. Dinî lider Ayetullah Ruhullah Humeyni başta olmak üzere birçok muhalif figür ya tutuklandı ya da sürgüne gönderildi.
1979 Devrimi ve sürgün
1979 yılında kitlesel protestolar ve grevler sonucunda Şah rejimi çöktü. Muhammed Rıza Pehlevi ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. Aynı yıl Ayetullah Humeyni’nin İran’a dönüşüyle birlikte İran İslam Cumhuriyeti kuruldu ve monarşi resmen sona erdi.
Şah Pehlevi, devrimden sonra Mısır, Fas, Bahamalar, Meksika ve ABD gibi ülkelerde sürgün hayatı yaşadı. 1980 yılında Mısır’da hayatını kaybetti. Cenazesi Kahire’ye defnedildi.
İran'ın son şahı 1979'daki İslam Devrimi'yle tahtından oldu. Sürgündeki oğlu Rıza Pehlevi ise 2026'nın ilk günlerine damga vuran eylemlerde sokağa çıkma çağrıları yapıyor ve eylemcilerin bir kısmı tarafından destek görüyor.
Protestolar ve hanedanın yeniden gündeme gelişi
Son yıllarda İran’da özellikle kadın hakları, yaşam koşulları ve siyasal özgürlükler ekseninde patlak veren protestolar, Pehlevi Hanedanı’nı yeniden tartışma konusu haline getirdi. Şah’ın oğlu Rıza Pehlevi, yurt dışında monarşi yanlısı ve rejim karşıtı çevrelerce sembolik bir figür olarak öne çıkarılıyor.
Ancak İran toplumunda Pehlevi dönemine bakış, hâlâ derin biçimde bölünmüş durumda. Bir kesim o dönemi laiklik ve Batı ile entegrasyon açısından olumlu değerlendirirken, diğer kesimler baskı, eşitsizlik ve dış müdahalelerle özdeşleştiriyor.
Tarihin gölgesinde bir hanedan
Pehlevi Hanedanı, İran tarihinde modernleşme ile otoriterlik arasındaki gerilimin simgesi olarak anılmaya devam ediyor. Güncel protestolar, yalnızca mevcut rejimi değil, İran’ın geçmişiyle olan hesaplaşmasını da yeniden gündeme taşıyor.