Nasır Nesanır: Yaş ilerledikçe hem zona hem de demans görülme sıklığı artıyor. Son yıllarda yayımlanan araştırmalar ise zona aşısı ile demans arasında dikkat çekici bir ilişkiye işaret ediyor. Zona aşısı demansa karşı da koruyucu olabilir mi? Bugün zona aşısının demansa karşı koruyucu olduğunu kesin olarak söylemek için erken. Ancak son yıllarda yayımlanan çalışmalar, bu konuda dikkat çekici bulgular ortaya koydu. Bu nedenle çalışmalara yalnızca “risk yüzde kaç azaldı?” diye değil; kaç kişinin incelendiğine, ne kadar süre izlendiğine, hangi aşının kullanıldığına ve araştırmanın nasıl tasarlandığına bakmak gerekiyor. 1. İlk önemli bulgu: 2024 Nature Medicine çalışması Araştırmacılar, İngiltere'de 65 yaş ve üzerindeki kişiler arasında iki farklı dönemi karşılaştırdı. İlk dönemde kullanılan aşı büyük ölçüde canlı zayıflatılmış zona aşısıyken, daha sonraki dönemde rekombinant (canlı virüs içermeyen) zona aşısı, yani Shingrix kullanılmaya başlandı. Toplamda 207 binden fazla kişi değerlendirildi. Rekombinant aşı dönemindeki kişiler yaklaşık dört yıl, canlı aşı dönemindekiler ise yaklaşık altı yıl izlendi. Araştırmanın dikkat çekici sonucu şuydu: Rekombinant zona aşısı uygulanan kişilerde, demans tanısı konulmadan geçirilen süre daha uzundu. Araştırmacıların hesaplamasına göre, rekombinant aşı grubunda demans tanısından uzak geçirilen süre yaklaşık %17 daha uzundu. Demans tanısı alan kişiler açısından bu, ortalama olarak yaklaşık 164 günlük ek demanssız süre anlamına geliyordu. Ancak burada kritik bir metodolojik sınır var: Bu çalışma “zona aşısı demansı %17 önledi” sonucunu göstermiyordu. Çalışma gözlemsel bir tasarıma sahipti; araştırmacılar iki farklı dönemdeki insanları karşılaştırmıştı. Dolayısıyla gözlenen farkın doğrudan aşıdan kaynaklandığını kesin olarak söylemek mümkün değildi. Üstelik çalışmanın sonucu yalnızca Alzheimer hastalığını değil, farklı demans türlerini kapsıyordu. Rekombinant zona aşısı ile demans tanısının daha geç ortaya çıkması arasında bir ilişki bulundu; ancak bunun nedeninin aşı olduğunu bu çalışmadan tek başına söyleyemeyiz. 2. 2025'te Galler'den daha güçlü bir kanıt 2025 yılında Nature dergisinde yayımlanan başka bir çalışma, konuyu bir adım ileri taşıdı. Bu kez araştırmacılar Galler'de uygulanan zona aşılama programından yararlandı. Galler’de 2013 yılında başlayan programda, aşıya uygunluk için kesin bir doğum tarihi sınırı belirlenmişti. Bu sayede, sınırın hemen iki tarafında yer alan ve yaşları neredeyse aynı olan kişiler arasında doğal bir karşılaştırma yapılabildi. Çalışmaya başlangıçta demans tanısı olmayan 282.541 kişi dahil edildi ve temel analiz yedi yıllık takip üzerinden yapıldı. Yedi yıl içinde 35.307 kişiye yeni demans tanısı konuldu. Araştırmacıların temel bulgusu dikkat çekiciydi: Zona aşısı uygulanan kişilerde yeni demans tanısı görülme olasılığı, karşılaştırma grubuna göre yaklaşık %20 daha düşük bulundu. Araştırmacıların hesapladığı fark 3,5 yüzde puanıydı. Burada iki ifadeyi birbirinden ayırmak gerekiyor. “%20 daha düşük” ifadesi, iki grup arasındaki oransal farkı anlatıyor. “3,5 yüzde puan” ise iki grubun demans görülme oranları arasındaki doğrudan farkı ifade ediyor. Dolayısıyla burada “100 kişiden 20'si demanstan korundu” gibi bir sonuç çıkarılmamalıdır. Galler'deki çalışma canlı zayıflatılmış zona aşısını değerlendirdi. Günümüzde birçok ülkede kullanılan rekombinant Shingrix aşısı değildi. 3. Çalışmalar birlikte değerlendirildiğinde ne oluyor? 2025 yılında yayımlanan bir sistematik derleme ve meta-analiz, bu konudaki mevcut çalışmaların sonuçlarını birlikte değerlendirdi. Beş kohort çalışmasının (belirli özellikteki grupları zaman içinde izleyen araştırmaların) sonuçları bir araya getirildiğinde, toplamda 14 milyondan fazla kişi değerlendirilmişti ve yaklaşık 427 bin demans olgusu bulunuyordu. Çalışmaların ortak sonucu dikkat çekiciydi: Zona aşısı olan kişilerde demans gelişme riski, aşılanmayanlara göre yaklaşık %29 daha düşük bulundu. Ancak burada da önemli bir uyarı gerekiyor. Bu %29'luk sonuç, tek bir çalışmada 14 milyon kişinin izlenmesiyle elde edilmiş bir sonuç değildir. Farklı çalışmaların sonuçlarının bir araya getirilmesiyle elde edilmiştir. Üstelik çalışmaların sonuçları birbirinden oldukça farklıydı. Bu nedenle “zona aşısı demansı %29 azaltıyor” demek bilimsel olarak fazla kesin olur. Daha doğru ifade şudur: Mevcut izlem çalışmalarının birlikte değerlendirilmesi, zona aşısı ile daha düşük demans riski arasında belirgin bir ilişki bulunduğunu gösteriyor. Ancak çalışmalar arasındaki farklılıklar ve araştırmaların çoğunun gözlemsel olması nedeniyle, bu sonucu kesin bir koruyucu etki olarak yorumlamak için henüz erken. 4. 2026: Rekombinant zona aşısı için yeni ve büyük bir çalışma 2026 yılında Nature Communications dergisinde yayımlanan araştırma, özellikle rekombinant aşısı açısından önemli. Çalışmaya 65 yaş ve üzerindeki 329 bin kişi dahil edildi. Bunların: 65.800'ü iki doz rekombinant zona aşısı olmuştu. 263.200 kişi ise benzer özelliklere sahip aşılanmamış kişilerden oluşturulan karşılaştırma grubundaydı. Takip süresi ortalama üç yıldan biraz daha uzundu. İki doz rekombinant zona aşısı olan kişilerde demans gelişme riski, karşılaştırma grubuna göre yaklaşık %51 daha düşük bulundu. Araştırmacılar, aşı olan kişilerin genel olarak sağlık hizmetlerine daha fazla başvurma ve sağlıklarına daha fazla dikkat etme eğiliminde olmasının (literatürde "sağlıklı kullanıcı yanlılığı" olarak adlandırılan durumun) sonuçları etkilemiş olabileceğini de ayrıca araştırdı. Araştırmacılar ayrıca zona aşısını, tetanoz-difteri-boğmaca aşısıyla da karşılaştırdı. Bu karşılaştırmada da zona aşısı olanlarda demans görülme riski yaklaşık %27 daha düşük bulundu. Bu karşılaştırma önemli; çünkü yalnızca “aşı olanlarla olmayanlar” arasındaki farkı değil, aşı olan iki grup arasındaki farkı da gösteriyor. Bu nedenle, sağlığına daha fazla dikkat eden kişilerin zaten daha düşük demans riskine sahip olması, gözlenen farkın tamamını açıklamayabilir. Bununla birlikte, araştırmanın geriye dönük gözlemsel kurgusu göz önünde bulundurulmalıdır. Ayrıca araştırmanın GSK tarafından desteklendiği ve çalışmada şirket çalışanlarının da yer aldığı unutulmamalı. Bu nedenle sonuçlar önemli olmakla birlikte, bağımsız ve farklı toplumlarda yapılacak araştırmalarla doğrulanmaları gerekiyor. 5. Alzheimer hastalığı açısından durum ne? 2026 yılında ABD Medicare verileri kullanılarak yayımlanan başka bir büyük araştırma da önemli bilgiler sağladı. Bu çalışmada 1,5 milyondan fazla kişi değerlendirildi. İki doz rekombinant zona aşısı olan kişiler, aşı olmayanlarla karşılaştırıldı. Araştırmacılar yalnızca genel demansı değil, Alzheimer hastalığını ve damar kaynaklı demansı da ayrı ayrı inceledi. Sonuçlara göre zona aşısı olanlarda: Demans gelişme riski, ilk üç yıllık dönemde yaklaşık %33 daha düşük bulundu. Üç yıldan sonraki dönemde ise bu fark yaklaşık %26 idi. Alzheimer hastalığı açısından da benzer yönde sonuçlar bulundu: İlk üç yılda yaklaşık %28 daha düşük risk Üç yıldan sonra yaklaşık %17 daha düşük risk Damar kaynaklı demans için de daha düşük risk görüldü. Fakat tıpkı öncekiler gibi bu çalışma da gözlemsel bir tasarıma sahipti. Dolayısıyla bu sonuçlar “zona aşısı Alzheimer hastalığını önlüyor” anlamına gelmiyor. Daha doğru ifade: Zona aşısı olan kişilerde Alzheimer hastalığı ve diğer demans türlerinin daha az görüldüğü gözlendi. Bu ilişkinin gerçekten aşıdan kaynaklanıp kaynaklanmadığını kesin olarak ortaya koymak için daha güçlü araştırmalara ihtiyaç var. Bütün bu çalışmalar bize ne söylüyor? Zona aşısı olan kişilerde demans daha az görülüyor. Ancak bilimsel olarak henüz söyleyemeyeceğimiz bir cümle var: “Zona aşısı demansı önler.” Bunun için daha güçlü nedensellik kanıtlarına ihtiyaç var. Peki bu ilişki neden ortaya çıkıyor olabilir? İlk olarak, herpes zoster yani zona enfeksiyonunun kendisi sinir sistemini etkileyebiliyor. Özellikle ileri yaşta enfeksiyon sonrası bazı nörolojik komplikasyonlar ortaya çıkabiliyor. İkinci olarak, herpes virüslerinin sinir sistemi üzerindeki etkileri ve Alzheimer hastalığının biyolojisi arasında olası bağlantılar uzun süredir araştırılıyor. Üçüncü olarak, enfeksiyonların oluşturduğu bağışıklık yanıtı ve kronik inflamasyonun nörodejeneratif süreçlerde rol oynayabileceği düşünülüyor. Ancak bunların hiçbiri bugün için “zona aşısının demansı önleme mekanizması budur” diye kesin olarak gösterilmiş değil. Dolayısıyla burada bilimsel olarak en doğru yaklaşım, bulguyu kabul etmek ama mekanizma ve nedensellik konusundaki belirsizlikleri de korumaktır. Peki Zona Aşısı Kimlere Öneriliyor? Zona aşısının temel amacı demansı önlemek değil, herpes zoster ve özellikle zona sonrası gelişebilen uzun süreli sinir ağrısını önlemektir. Bugün birçok ülkede yaşlı yetişkinler için ulusal bağışıklama programlarının bir parçası haline gelmiştir. Amerika Birleşik Devletleri ABD'de CDC, 50 yaş ve üzerindeki yetişkinlere iki doz Shingrix uygulanmasını öneriyor. İki doz arasındaki süre genel olarak 2–6 ay. Bağışıklık sistemi baskılanmış 19 yaş ve üzerindeki kişiler için de iki doz öneriliyor; bazı durumlarda ikinci doz daha erken, 1–2 ay sonra uygulanabiliyor. Daha önce zona geçirilmiş olması da aşı önerisini ortadan kaldırmıyor. Birleşik Krallık Birleşik Krallık'ta 2026 itibarıyla ulusal programda rekombinant aşısı kullanılıyor. 2026 programında 65 ve 70 yaşında olanlar ile daha önce aşılanmamış 70–79 yaş grubundakiler program kapsamında. Bağışıklık sistemi ciddi şekilde baskılanmış 18 yaş ve üzerindeki kişiler de programa dahil. Genellikle iki doz uygulanıyor. Zona aşısı artık yalnızca ABD ve Birleşik Krallık gibi ülkelerde değil, çeşitli Avrupa ülkelerinde ve Avustralya'da da ulusal bağışıklama politikalarının bir parçası haline gelmiş durumda. Ancak ülkeler arasında hangi yaş grubuna ücretsiz uygulandığı, hangi risk gruplarının programa dahil edildiği ve dozlar arasındaki süre konusunda farklılıklar bulunuyor. Örneğin Avustralya'da ulusal program kapsamında 65 yaş ve üzerindeki yetişkinlere, Aborijin ve Torres Strait Adalı 50 yaş ve üzerindeki kişilere ve belirli bağışıklık sistemi sorunları olan 18 yaş ve üzerindeki yetişkinlere yönelik ücretsiz aşılama programı bulunuyor. Türkiye'de durum ne? Türkiye'de ise zona aşısı henüz birçok ülkenin ulusal bağışıklama programlarında olduğu gibi rutin olarak kamu tarafından risk gruplarında ücretsiz uygulanan bir aşı değil. rekombinant aşı özel olarak temin edilebilen bir aşıdır. Ağustos 2026 itibarıyla eczane/ilaç fiyat kaynaklarında bir doz Shingrix'in fiyatı yaklaşık 8.444 TL düzeyindedir. İki dozluk aşının yalnızca aşı maliyeti yaklaşık 16.900 TL'ye ulaşmaktadır. Burada yalnızca “aşı öneriliyor mu?” sorusunu değil, “Kim aşıya erişebiliyor?” sorusunu da sormak gerekiyor. Çünkü yaklaşık 17 bin liralık bir maliyet, emekli ve düşük gelirli yaşlı yetişkinler açısından ciddi bir ekonomik engel oluşturabilir. Zona aşısı ile demans arasındaki ilişki konusunda bilimsel kanıtlar güçlenirken, konu artık yalnızca nöroloji veya enfeksiyon hastalıklarının konusu olmaktan çıkıyor. Bu aynı zamanda bir halk sağlığı ve sağlıkta eşitsizlik meselesidir. Kaynaklar 1. Taquet M, Dercon Q, Todd JA, et al. The recombinant shingles vaccine is associated with lower risk of dementia. Nature Medicine. 2024;30:2777–2781. doi:10.1038/s41591-024-03201-5. 2. Eyting M, Xie M, Michalik F, et al. A natural experiment on the effect of herpes zoster vaccination on dementia. Nature. 2025;641:438–446. doi:10.1038/s41586-025-08800-x. 3. Yin Y, Deng J, Liu J. The association between herpes zoster vaccination and the decreased risk of dementia: A systematic review and meta-analysis of cohort studies. Journal of Alzheimer's Disease. 2025;106(4):1232–1241. doi:10.1177/13872877251351593. 4. Rayens E, Sy LS, Qian L, et al. Recombinant zoster vaccine is associated with a reduced risk of dementia. Nature Communications. 2026;17:2056. doi:10.1038/s41467-026-69289-0. 5. dos Reis S, et al. Reduced risk of dementia with recombinant zoster vaccine in US adults age 65 or older. Alzheimer's & Dementia. 2026;22(5):e71407. doi:10.1002/alz.71407. 6. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Shingles Vaccination. 2025. 7. UK Health Security Agency. Complete routine immunisation schedule from 1 July 2026. 8. Australian Government Department of Health and Aged Care. Shingles vaccination – National Immunisation Program.