TBMM bünyesindeki Milli Dayanışma Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu raporunu değerlendiren forum, KHK’ların tüm sonuçlarıyla iptali, siyasi yargılamaların sona ermesi ve demokratikleşme adımlarının güçlendirilmesi çağrısı yaptı. Barışın kalıcı hale gelmesi için toplumsal mutabakat ve hak temelli yaklaşımın zorunlu olduğu vurgulandı.
Toplumsal Barış ve Demokrasi için Sivil Toplum Forumu, Milli Dayanışma Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu raporunu değerlendirerek, çatışmasızlık döneminin kalıcı barışa evrilmesi için demokratikleşme ve insan hakları temelli adımların zorunlu olduğunu belirtti. Forum, KHK’ların yol açtığı hak kayıplarının giderilmesi, siyasi yargılamaların sona ermesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ile Birleşmiş Milletler normlarına uyum çağrısında bulundu. Ayrıca sivil toplumun sürece etkin katılımının sağlanmasının barışın toplumsallaşması açısından kritik olduğu ifade edildi.
TOPLUMSAL BARIŞ VE DEMOKRASİ İÇİN SİVİL TOPLUM FORUMU’NUN KOMİSYON RAPORUYLA İLGİLİ GÖRÜŞ VE ÖNERİLERİ:
TBMM’de kurulan Milli Dayanışma Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu’nun açıkladığı rapor, çatışmasızlık döneminin, kalıcı bir barışa ve demokratikleşmeye evrilmesinin ancak barış ve demokrasi dinamiklerinin-sivil toplumun etkin ve ortak mücadelesiyle mümkün olabileceğini ortaya koyuyor.
Raporun önemi ve kazanımlar
Ekim 2024’de başlayan sürecin örgütün feshi, silahlı mücadele zemininden demokratik mücadele zeminine geçileceğinin açıklanması ve sembolik silah bırakma töreninden sonra ilk somut adımı Meclis’te kurulan komisyon oldu.
Bu süre içinde çatışmaların bitmesi ve başlayan müzakere ortamıyla birlikte can kayıplarının sona ermesi, Kuzeydoğu Suriye’de yaşanan gelişmeler dışında önemli bir kazanım.
Meclisteki siyasi partilerin bir şerh ve iki hayır oyuyla onayladığı rapor, ülkede TBMM çatısı altında ilk kez varılan bir mutabakatı simgelemesi açısından olumlu bir gelişme. Bu mutabakat barış ve demokrasi dinamikleri-sivil toplum açısından önemli bir hareket ve mücadele alanına işaret ediyor.
Rapora ilişkin eleştiriler
Raporun, sivil toplumun hareket alanı olan barışın toplumsallaşması ve sürecin kalıcı barış ve demokrasiye evrilmesi açısından olumsuz yanları bir kaç başlıkta toplanabilir.
Raporun dili barıştan uzak.
Raporun bütününe sinmiş dil ve ısrarla kullanılan kavramlar bir barış ve müzakere sürecine değil, nefret söylemine, kutuplaşmaya ve milliyetçiliğin yükselmesine zemin hazırlayan nitelikte.
Kürt sorununun çözümünü silahsızlandırmaya indirgiyor.
Rapor, sürecin “Terörsüz Türkiye” adı altında tamamen örgütün silahsızlandırmasına indirgendiğini açık bir biçimde ortaya koyuyor. PKK’nin ortaya çıkışının ve neredeyse elli yıla yaklaşan çatışmaların Kürt sorunundaki çözümsüzlükten kaynaklandığı gerçeğini reddediyor. Adil ve kalıcı barışın güvencesi olan anadilinde yaşam ve eğitim, eşit yurttaşlık ve yerel ve yerinden demokrasi gibi demokratik adımlara yer vermiyor.
Geçiş Dönemi Adaletine yer verilmiyor.
Çatışmalı süreçte Kürt illerinde yaşanan kitlesel, ağır insan hakları ihlalleri, köy boşaltmalar, zorla göç ettirmeler, diğer yandan ülkenin tamamına yayılan gözaltında işkence ve ölümler, zorla kaybetmeler, yargısız infazlar, faili meçhul cinayetler raporda yok sayılıyor. Oysa Adil ve kalıcı bir barış; geçmişte yaşanan ağır insan hakları ihlallerinin tanınması, yaraların onarılması, toplumsal adaletin sağlanması ve evrensel insan hakları değerlerinin rehberliğinde bir gelecek inşasıyla mümkündür. Bu nedenle BM’nin “Geçiş Dönemi Adaleti” olarak tanımladığı; hakikatin açığa çıkarılması, cezasızlığın son bulması, adaletin sağlanması, onarım ve tekrarlanmama garantilerini de içeren bir programa raporda yer verilmemesi toplumsal barışın önünde önemli bir engeldir.
AYM ve Anayasa Mahkemesi kararlarının uygulanmasının önünde hiçbir yasal engel yok.
Raporda “Demokrasinin güçlendirilmesi” başlığı altında AİHM ve Anayasa Mahkemesinin kararlarının uygulanması, adil yargılama ve belediyelere kayyım atanmaması gibi önerilerin varlığı rejimin en temel demokratik normları fiilen askıya alındığını gösteriyor. Anayasaya, AYM kararlarının bağlayıcı olduğuna değinilirken, AİHM kararları bakımından böyle bir bağlayıcılığa yer verilmiyor. AİHM kararlarının bağlayıcılığı ve devletlerin bu kararları uygulama yükümlülüğü, Türkiye’nin de taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 46. Maddesinde, yoruma yer bırakmayacak açıklıkta belirtiliyor. Anayasa’nın 90. Maddesi “Milletlerarası antlaşmalar kanun hükmündedir” hükmünü içeriyor. Yine aynı maddede Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile kanunların farklı hükümler içermesi durumunda, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi hükümlerinin esas alınacağını belirtiyor.
Avrupa Yerel Yönetimler Şartı’na Türkiye’nin koyduğu çekincelerin kaldırılması ve Şart’ın ek protokolüne taraf olunması önerilmiyor.
Silah bırakacaklara yasal güvenceler tanımlanmamış.
“Terörsüz Türkiye” olarak tanımlanan örgütün silah bırakması ve kendini feshetmesi, sürecin ‘kritik eşiği’ olarak tanımlanıyor ve diğer adımların atılması bu eşiğin geçilmesine bağlanıyor.
Buna karşılık kendini feshedecek örgütün üyelerine ülkeye dönüş, sosyal ve siyasal katılım/entegrasyon için yasal güvenceler ifade edilmiyor.
Cezasızlık politikasında ısrar ediliyor.
Düzenlemeler toplumsa cezasızlık ve af algısı oluşturmamalıdır” vurgusu yapılırken çatışmalı süreçte yaşanan ağır insan hakları ihlalleri yok sayılarak köy yakmalar, zorla kaybetmeler, faili meçhul cinayetler, yargısız infazlar, gözaltında işkence ve ölümlerin failleri korunarak cezasızlık politikasında ısrar ediliyor.
Sürecin izlenme denetleme ve raporlama faaliyetleri yürütmeye bırakılıyor.
Rapora göre “süreçte en kritik eşik, yurtdışını da kapsayacak biçimde örgütün tüm unsurlarıyla silah bıraktığının ve kendisinin tasfiye ettiğinin devlet güvenlik birimlerince tespit ve teyit edilmesi. Silah bırakma istihbarat ve güvenlik birimlerince denetlenecek ve yürütme içinde oluşturulacak bir komisyon süreci izleyip raporlayacak, silah bırakılması tamamlandıktan sonra yeni durumun gerektirdiği yasal düzenlemeler yapılacak.
Bu ifadeyle sürecin izlenme, denetleme ve raporlama faaliyetlerinin yürütmeye bırakılması, şeffaflık ve sürdürülebilirlik açısından büyük bir soruna işaret ediyor.
Raporun sivil toplum ve kalıcı barış açısından yarattığı en önemli risk alanları:
Raporda “çalışmalarımıza sadece siyaset kurumu değil, toplumun bütün kesimleri de dahil edilmiştir” ifadesi gerçeği yansıtmıyor. Süreç sivil toplumun dışarıda bırakılmasını hedefleyen bir siyasi mühendislikle sürdürüldü ve Komisyon’a görüş bildirmek isteyen STK’ların küçük bir bölümü bu olanağı buldu. Üstelik dinlenen sivil toplum kurumlarının onca önemli talepleri ve görüşleri raporda yer almadı. Ne savaş ve çatışmadan en çok etkilenen kadınların anlatımları ve müdahillik talepleri, ne ekoloji örgütlerinin çatışmanın yarattığı ekolojik yıkıma dair görüşleri ne faili meçhullere kurban gidenlerin yakınlarının etkileyici anlatımları rapora etki yapabildi.
Rapor, iktidarın inisiyatif alanını daha da genişleterek, sivil toplumun- barış ve demokrasi dinamiklerin inisiyatiflerini de sınırlandırmak, böylece barış talebinin iktidarı da zorlayacak biçimde toplumsallaşmasını engelleme stratejisini ortaya koyuyor.
Ülkenin böylesine hayati bir sorununu kendi iktidarını sürdürmek için pazarlık konusu haline getirme olasılığı, kalıcı ve adil barış açısından risk oluşturuyor.
Silahların susması barış anlamına gelmez. Asıl olan çatışmaya yol açan nedenlerin ortadan kaldırılmasıdır. Barışın sağlanması, Kürt halkının evrensel taleplerinin karşılanması ve sorunun demokratik bir çerçevede çözülmesiyle mümkündür. Komisyon raporu sürecin PKK’nin kendini feshetmesi ve silah bırakmasıyla sınırlı bir sürecin işaretlerini veriyor. Buna karşılık demokratikleşme ve Kürt sorununun çözümü konuları raporda yer almıyor. Bu da yaşanan negatif barış sürecinin barış ve demokrasi dinamiklerinin ortak ve etkin müdahalesi olmadığı takdirde, otoriterleşmenin artmasıyla paralel olarak yürüyeceğini ortaya koyuyor.
Sivil topluma ve kamuoyuna çağrımızdır:
Rapor hiç bir yanılsamaya meydan vermeyecek biçimde şu durumu ortaya koymuştur: Umut ve beklentiler, iktidar cenahından ya da toplumun dışında bırakıldığı bir müzakere sonucunda değil, bizzat toplumun hayatı ve geleceği için barış içinde özgür ve eşit bir ortak yaşam için mücadele etmesiyle gerçekçi hale gelebilir. Bu doğrultuda toplumsal barış ve demokrasi için ortak mücadelenin her zamankinden daha hayati olduğunu vurguluyoruz.
Hayata geçmesi için mücadele edeceğimiz acil hedefler şunlardır:
- Sürece ilişkin yasal düzenlemelerin acilen yapılması,
- “Silah Bırakma” sürecinin güvence altına alınması amacı ile; Birleşmiş Milletler uzmanlarının 11 Nisan 2025 tarihli süreç ile ilgili “silahsızlanma, terhis, yeniden entegrasyon (DDR)” programlarına uyulması,
- Demokrasinin kırıntılarından bile uzaklaşan uygulamalar, siyasi soruşturmalar ve yargılamalar toplumda derin bir adaletsizlik ve geleceksizlik duygusu yaratmaktadır. Siyasi yargılamalara son verilmesi ve siyasi nedenlerle hapsedilen muhaliflerin serbest bırakılması
- Yargının bağımsızlığı ve tarafsızlığının sağlanması
- AİHM ve AYM kararlarının derhal hayata geçirilmesi
- Sürecin şeffaf ve sürdürülebilir olması için düşünce ve ifade özgürlüğü, toplantı ve gösteri hakkı ve basın özgürlüğü önündeki engellerin kaldırılması,
- İnfaz yasasının infazda eşitlik ilkesi esas alınarak yeniden düzenlenmesi,
- Kendilerini yargı yerine koyan Cezaevleri idare ve gözlem kurullarının tüm kararlarıyla birlikte lağvedilmesi,
- Cezaevlerindeki hasta ve yaşlı mahpusların derhal salıverilmesi
- KHK’ların bütün sonuçlarıyla iptal edilmesi, Kayyım yasasının iptal edilerek belediyelerin iade edilmesi,
- Çatışmalı süreçte yaşanan ağır insan hakları ihlalleri karşısında adil bir gelecek için Hakikat ve Adalet komisyonunun kurulması,
- Çatışmalı sürecin doğada yarattığı yıkım için bir ekolojik hakikat komisyonu kurulması
- Kürtlere, Alevilere, göçmenlere, kadınlara, LGBTİ+’lara ve anayasa güvencesindeki laikliği savunan kesimlere yönelik nefret siyasetine son verilmesi için Nefret suçlarını önleyen bir yasanın çıkması,
- Birleşmiş Milletler 1325 sayılı Güvenlik Konseyi Kararı doğrultusunda kadınların çatışmaların önlenmesi, yönetilmesi ve çözülmesiyle ilgili ulusal, bölgesel ve uluslararası kurum ve mekanizmalarda, tüm karar alma düzeylerinde daha fazla temsil edilmelerinin sağlanması,
- Dünya deneyimleri gösteriyor ki, kamuoyunun bilgilendirilmediği, kapsayıcı bir katılımın olmadığı, barış ve demokratik çözüm konusunda uzlaşma sağlayacak yaklaşımların geliştirilmediği bir ortamda atılan her adım yetersiz kalacak. Kalıcı barış, sürdürebilirlik şeffaflık ve barışın toplumsallaşması için sivil toplum örgütlerince bir izleme komisyonu oluşturulması,
İran’a yönelik emperyalist saldırının uluslararası hukuk açısından hiçbir izahı yoktur. Tam tersine uluslararası hukuğun ve insan hakları rejiminin çöküşüne işaret etmektedir. Bu saldırının küresel ve bölgesel etkileri, ülkemizde çözüme yönelik adımların bir an öne atılması gereksinimi artırmıştır. Suriye başta hiçbir bölgesel gelişme çözüm sürecinin önünde engel teşkil etmemeli, Türkiye bölgede çoğulculuğu, halkların ve inançların eşitliğini, can güvenliğini esas alan, halkların kendi kaderlerine tayin hakkını gözeten barışçıl bir politika izlemelidir.
Toplumsal Barış ve Demokrasi için Sivil Toplum Forumu 5 Şubat 2026
Toplumsal Barış ve Demokrasi için Sivil Toplum Forumu: Beş aylık bir hazırlık sürecinin ardından 18 Ocak 2026’da 34 kurumun çağrıcılığıyla toplanan forum, sonuç bildirgesindeki kararlara uygun olarak barışın toplumsalllaşması, sürecin sürdürülebilir ve şeffaf bir biçimde kalıcı barışa evrilmesi doğrultusunda çalışmalarını sürdürmektedir.
Forumun çağrıcıları şunlardır:
ADALET DAYANIŞMASI, ASKERİ DARBELERİN ASKER MUHALİFLERİ DERNEĞİ, (ADAM-DER), ALEVİ BEKTAŞİ FEDERASYONU, AKDENİZ ENGELLİLER FEDERASYONU, BARIŞ İÇİN LGBTİ+İNİSİYATİFİ, BARIŞ İÇİN TOPLUMSAL GİRİŞİM, DEMOKRASİ İÇİN BİRLİK, DEMOKRATİK ÇERKES KONGRESİ GİRİŞİMİ, DEMOKRATİK İSLAM KONGRESİ, EMEKLİLER DAYANIŞMA SENDİKASI, ENGELLİLER FEDERASYONU, DOĞU GÜNEYDOĞU DERNEKLERİ PLATFORMU, EKOLOJİ BİRLİĞİ, HALKLARIN DEMOKRATİK KONGRESİ, HAK İNİSİYATİFİ, HALKLARIN KÖPRÜSÜ DERNEĞİ, HAVLE KADIN DERNEĞİ, İKLİM ADALETİ KOALİSYONU, İNSAN HAKLARI DERNEĞİ, İZMİR BARIŞ FORUMU, İZMİR EMEKLİLER PLATFORMU, JİNEPS GAZETESİ, KADIN ZAMANI, KAMU EMEKÇİLERİ SENDİKALARI KONFEDERASYONU (KESK), KHK’LI PLATFORMLARI BİRLİĞİ, MARMARA TUHAY- DER, MEZOPOTAMYA EKOLOJİ HAREKETİ, ÖLÜLERE SAYGI İNİSİYATİFİ, ROMANİ GODİ, SURUÇ AİLELERİ İNİSİYATİFİ, TÜRKİYE ÇEVRE PLATFORMU (TURÇEP), 1O EKİM BARIŞ DERNEĞİ, 78’LİLER HAREKETİ, YAŞAMA DAİR VAKFI (YADA)
