Türkiye'de anayasa tartışmaları, neredeyse her siyasal dönemde yeniden gündeme gelen, ancak çoğu zaman aynı temel sorular etrafında şekillenen bir mesele olmayı sürdürüyor. Yeni bir anayasa yapılmalı mı, mevcut anayasa değiştirilmeli mi, hükümet sistemi nasıl düzenlenmeli ve devletin temel organları arasındaki yetki dağılımı hangi esaslara dayanmalı? Bu soruların her biri önemlidir. Ancak anayasa tartışmalarının yalnızca hukuki metinlerin değiştirilmesi üzerinden yürütülmesi, anayasacılık düşüncesinin temel amacının gözden kaçırılmasına neden olabilir. Çünkü anayasa, yalnızca devletin nasıl yönetileceğini gösteren bir kurallar bütünü değildir. Aynı zamanda siyasal iktidarın hangi sınırlar içerisinde kullanılacağını, bireyin devlet karşısında nasıl korunacağını ve toplumsal yaşamın hangi temel ilkeler üzerine kurulacağını belirleyen bir hukuk düzenidir.

Türk anayasa hukukunun önemli isimlerinden Prof. Dr. Mümtaz Soysal'ın 100 Soruda Anayasanın Anlamı adlı eseri, bu tartışmaları değerlendirmek için önemli bir düşünsel başlangıç noktası sunmaktadır. İlk kez 1969 yılında yayımlanan ve sonraki yıllarda farklı anayasal gelişmeler doğrultusunda yeniden ele alınan eser, anayasanın yalnızca hukukçuların incelemesi gereken teknik bir metin olmadığını, siyasal ve toplumsal yaşamın temel meseleleriyle ilişkili bulunduğunu ortaya koyan bir çalışmadır. Soysal'ın anayasa hukukuna yaklaşımı, anayasal kurumların biçimsel özellikleri kadar bu kurumların toplumsal işlevlerinin de değerlendirilmesine imkân vermektedir.

Mümtaz Soysal'ın düşünsel mirasını günümüz açısından önemli kılan noktalardan biri, anayasanın anlamını yalnızca devletin kuruluş ve işleyiş kurallarına indirgemeyen yaklaşımıdır. Anayasa, devlet organlarının yetkilerini düzenlerken aynı zamanda özgürlüklerin, toplumsal ilişkilerin ve siyasal katılımın hukuki çerçevesini de oluşturur. Bu nedenle anayasal düzenin niteliği, yalnızca hangi kurumun hangi yetkiye sahip olduğu sorusuyla açıklanamaz. Söz konusu yetkilerin nasıl kullanıldığı, hangi mekanizmalarla denetlendiği ve yurttaşların temel haklarını ne ölçüde güvence altına aldığı da anayasal değerlendirmelerin merkezinde bulunmalıdır.

Soysal'ın anayasa hukukuna ilişkin çalışmalarının geliştiği tarihsel ortam, 1961 Anayasası'nın ortaya çıkardığı yeni kurumsal ve toplumsal düzenle yakından bağlantılıdır. 1961 Anayasası, temel hak ve özgürlüklerin geniş biçimde düzenlenmesi, sosyal devlet anlayışının güçlendirilmesi ve anayasa yargısının kurulması bakımından Türkiye'nin anayasal tarihinde önemli bir aşamayı temsil etmektedir. Ancak bu anayasanın 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinin ardından hazırlanmış olması, demokratik meşruiyet açısından ayrı bir tartışma konusudur. Soysal da 1961 ve 1982 anayasalarını karşılaştırdığı çalışmalarında her iki anayasanın olağanüstü dönemlerin ürünü olduğunu ve seçimle oluşmamış kurucu meclisler tarafından hazırlandığını belirtmiştir.

Bu tarihsel çelişki, Türkiye'nin anayasacılık deneyiminin önemli özelliklerinden biridir. Bir tarafta temel hakları genişleten ve devlet iktidarını farklı kurumlarla sınırlandıran anayasal düzenlemeler, diğer tarafta bu düzenlemelerin demokratik olmayan siyasal koşullarda hazırlanmış olması bulunmaktadır. Dolayısıyla anayasal metnin içeriği ile anayasanın hazırlanma sürecinin demokratik niteliği, birbirinden ayrı fakat birlikte değerlendirilmesi gereken meselelerdir. Günümüzde yeni anayasa tartışmalarının meşruiyet boyutu da bu tarihsel deneyimlerden bağımsız değildir.

1961 Anayasası'nın sosyal devlet anlayışı, Soysal'ın anayasal düşüncesini değerlendirmek bakımından ayrıca önemlidir. Klasik liberal anayasacılık, ağırlıklı olarak bireyin devlet müdahalesine karşı korunmasına ve kamu gücünün sınırlandırılmasına odaklanmıştır. Sosyal devlet düşüncesi ise bireyin özgürlüklerini etkili biçimde kullanabilmesi için toplumsal ve ekonomik koşulların da dikkate alınması gerektiğini ortaya koymuştur. Eğitim, sağlık, çalışma, sosyal güvenlik ve ekonomik fırsatlara erişim gibi alanlar, bu yaklaşım içerisinde anayasal tartışmaların parçası haline gelmiştir.

Bu noktada anayasal özgürlük ile toplumsal eşitlik arasındaki ilişki önem kazanmaktadır. Bir yurttaşın hukuken eğitim hakkına sahip olması, eğitim imkânlarından fiilen eşit biçimde yararlanabildiği anlamına gelmeyebilir. Benzer şekilde çalışma hakkının anayasal düzeyde tanınması, çalışma yaşamındaki güvencesizliklerin veya ekonomik eşitsizliklerin kendiliğinden ortadan kalkmasını sağlamaz. Sosyal devlet anlayışı, temel hakların yalnızca biçimsel olarak tanınmasını değil, bu hakların kullanılabilmesini etkileyen toplumsal koşulların da kamu politikalarıyla ele alınmasını gerektirir.

Soysal'ın 1961 Anayasası üzerine yaptığı değerlendirmeler, özgürlüklerin yalnızca devletin müdahale etmemesiyle sınırlı olmayan boyutlarını düşünmek açısından önemlidir. Onun anayasal yaklaşımından hareketle günümüz Türkiye'sine yöneltilebilecek sorulardan biri şudur: Anayasal haklar, yurttaşların günlük yaşamında ne ölçüde kullanılabilir durumdadır? Bu soru, yalnızca ifade ve örgütlenme özgürlükleri için değil, sosyal haklar ve kamusal hizmetlere erişim bakımından da önem taşımaktadır.

Türkiye'nin anayasal gelişimi içerisinde 1982 Anayasası ise farklı bir siyasal ve hukuki yaklaşımı temsil etmektedir. 12 Eylül 1980 askerî darbesinin ardından hazırlanan anayasanın ilk metni, yürütmenin güçlendirilmesi, devlet otoritesinin korunması ve temel hakların sınırlandırılması bakımından 1961 Anayasası'ndan farklı özellikler taşıyordu. Soysal'ın iki anayasa arasındaki karşılaştırmaları, bu farklılıkların yalnızca maddelerin yazılış biçiminden ibaret olmadığını, anayasal düzenin birey ve devlet arasındaki ilişkiyi nasıl kurduğuyla da bağlantılı olduğunu göstermektedir.

Bununla birlikte 1982 Anayasası, kabul edildiği tarihten günümüze kadar çok sayıda değişikliğe uğramıştır. Temel haklar, siyasal katılım, anayasa yargısı ve devlet organlarının kuruluşuna ilişkin çeşitli hükümler yeniden düzenlenmiştir. Dolayısıyla günümüzde yürürlükte bulunan anayasal metin, 1982 yılında kabul edilen ilk metinle bütünüyle aynı değildir. Ancak anayasal hükümlerin değiştirilmesi ile bu hükümlerin uygulanmasına ilişkin kurumsal sorunların çözülmesi arasında doğrudan ve zorunlu bir ilişki bulunmadığı da açıktır.

Mümtaz Soysal'ın anayasa hukukuna yaklaşımından hareketle bugünün tartışmalarında üzerinde durulabilecek temel mesele, anayasa değişikliğinin hangi toplumsal ve siyasal ihtiyaca cevap verdiğidir. Bir anayasanın değiştirilmesi, kendi başına demokratikleşme veya demokratik gerileme anlamına gelmez. Değişikliğin niteliği, temel haklar üzerindeki etkisi, devlet organları arasındaki dengeyi nasıl düzenlediği ve siyasal iktidarın denetlenmesine hangi imkânları sağladığı üzerinden değerlendirilmelidir.

Bu nedenle anayasa değişikliği tartışmalarında yalnızca değişiklik yapılmasının gerekli olup olmadığı sorusu yeterli değildir. Hangi hükümlerin neden değiştirileceği, mevcut düzenlemelerin hangi sorunlara yol açtığı ve önerilen yeni kuralların bu sorunları nasıl çözmeyi amaçladığı açık biçimde ortaya konulmalıdır. Anayasal reformun demokratik niteliği, yalnızca yeni metnin hazırlanmasında değil, gerekçelerinin topluma açıklanmasında ve farklı görüşlerin tartışılabilmesinde de kendisini gösterir.

Türkiye'nin yakın anayasal tarihinde 2017 yılında kabul edilen ve 2018 yılında uygulanmaya başlanan Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi, devlet organları arasındaki ilişkileri yeniden düzenleyen önemli bir değişikliktir. Başbakanlık makamının kaldırılması ve yürütme yetkisinin Cumhurbaşkanında toplanması, parlamenter sistemden farklı bir yönetim yapısı oluşturmuştur. Bu değişiklik, anayasal düzenin yalnızca hükümetin kuruluşuna ilişkin hükümlerini değil, yasama ve yürütme arasındaki siyasal sorumluluk ilişkisini de etkilemiştir.

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'nin savunucuları, yürütmede istikrarı, karar alma süreçlerinde etkinliği ve doğrudan halk tarafından seçilen Cumhurbaşkanının demokratik meşruiyetini öne çıkarmaktadır. Sistemin eleştirmenleri ise yürütme yetkisinin yoğunlaşması, parlamentonun denetim kapasitesi ve kuvvetler ayrılığı bakımından çeşitli sorunlar bulunduğunu ileri sürmektedir. Bu tartışmaların anayasa hukuku açısından değerlendirilmesinde, siyasal tercihlerin ötesinde kurumsal işleyişin somut sonuçlarının incelenmesi gerekir.

Soysal'ın anayasal düşüncesiyle bugünün hükümet sistemi tartışmaları arasında kurulabilecek ilişki, anayasal kurumların yalnızca biçimsel yetkilerine değil, demokratik işlevlerine de odaklanılmasıdır. Bir parlamentonun varlığı, tek başına etkili parlamenter denetimin bulunduğunu göstermez. Benzer biçimde yargı bağımsızlığının anayasal hüküm olarak düzenlenmesi, yargının işleyişine ilişkin bütün sorunların çözüldüğü anlamına gelmez. Anayasal kurumların demokratik niteliği, hukuki yetkileri kadar bu yetkilerin uygulamada nasıl kullanıldığıyla da ilişkilidir.

Anayasa tartışmalarında bir başka önemli konu, anayasanın üstünlüğü ve bağlayıcılığı ilkesidir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 11. maddesi, anayasa hükümlerinin yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kuralları olduğunu belirtmektedir. Bu hüküm, anayasal düzenin yalnızca siyasal iktidarın faaliyetlerini düzenleyen bir metin olmadığını, bütün kamu gücünün hukuki sınırlarını belirlediğini ortaya koymaktadır.

Anayasanın üstünlüğü ilkesi, anayasa değişikliği tartışmalarından bağımsız biçimde de önem taşımaktadır. Çünkü yürürlükteki anayasal hükümlerin uygulanması, yeni anayasa hazırlanması yönündeki siyasal iradeden ayrı bir hukuki yükümlülüktür. Yeni anayasa önerileri tartışılabilir, farklı hükümet sistemleri savunulabilir ve anayasal kurumların yeniden düzenlenmesi gündeme gelebilir. Ancak bu süreçler, mevcut anayasal kuralların bağlayıcılığını ortadan kaldırmaz.

Soysal'ın eserinin başlığında yer alan “anlam” kavramı, günümüz tartışmalarına bu açıdan da önemli bir soru yöneltmektedir. Anayasanın anlamı, yalnızca metinde kullanılan kelimelerden mi oluşmaktadır, yoksa o kelimelerin devletin ve toplumun yaşamında doğurduğu sonuçlarla mı belirginleşmektedir? Anayasa hukukunun normatif boyutu ile siyasal ve toplumsal gerçeklik arasındaki ilişki, bu sorunun merkezindedir.

Anayasal düzenin toplumsal boyutu, özellikle ekonomik haklar ve kamu yararı tartışmalarında daha görünür hale gelmektedir. Günümüzde ekonomik eşitsizlikler, barınma maliyetleri, eğitimde fırsat farklılıkları, çalışma hayatındaki güvencesizlik ve sosyal güvenlik sistemlerinin sürdürülebilirliği gibi konular, yurttaşların temel haklarını kullanma imkânlarını etkileyen meselelerdir. Bu nedenle anayasa tartışmalarının yalnızca yürütme organının kuruluşu veya parlamentonun yetkileri üzerinden yürütülmesi, sosyal devletin anayasal konumunun yeterince değerlendirilmemesine yol açabilir.

1982 Anayasası'nın 2. maddesinde Cumhuriyetin demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olduğu belirtilmektedir. Bu hüküm, sosyal devlet anlayışının anayasal düzenin temel nitelikleri arasında bulunduğunu göstermektedir. Bununla birlikte sosyal devletin somut kapsamı, yasama faaliyetleri, bütçe tercihleri ve kamu politikaları aracılığıyla şekillenmektedir. Dolayısıyla sosyal devlet ilkesinin anayasal düzeyde korunması ile bu ilkenin ekonomik ve toplumsal hayatta nasıl uygulanacağı, birbirini tamamlayan fakat farklı düzeylerde ele alınması gereken konulardır.

Mümtaz Soysal'ın akademik ve düşünsel çalışmalarının önemli yönlerinden biri de anayasal düzenin toplumsal ve ekonomik yapıyla ilişkisini tartışmaya açmasıdır. Bu yaklaşım, anayasa hukukunun yalnızca devlet organları arasındaki yetki dağılımını inceleyen teknik bir alan olmadığını göstermektedir. Kamu kaynaklarının kullanımı, ekonomik kararların demokratik denetimi ve toplumsal hakların korunması gibi meseleler de anayasal düşüncenin kapsamı içerisinde değerlendirilebilir.

Burada anayasa değişikliğinin sınırları üzerine düşünmek gerekir. Her toplumsal sorunun çözümü için anayasal düzenleme yapılması mümkün olmadığı gibi gerekli de değildir. Bazı sorunlar mevcut anayasal ilkelerin etkili biçimde uygulanmasıyla, bazıları kanun değişiklikleriyle, bazıları ise kamu yönetimi ve bütçe politikalarıyla ele alınabilir. Anayasal değişiklik, devletin temel yapısını veya temel hakların hukuki güvencelerini ilgilendiren konularda başvurulan bir yöntemdir. Bu nedenle anayasal reform ile olağan yasama faaliyetinin birbirine karıştırılmaması önemlidir.

Türkiye'de anayasa değişikliklerinin hukuki usulü de demokratik tartışmanın parçasıdır. Anayasa'nın 175. maddesi, değişiklik teklifinin Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az üçte biri tarafından yapılmasını ve kabul için en az beşte üç çoğunluk sağlanmasını öngörmektedir. Ancak anayasa değişikliğinin hukuken mümkün olması ile toplumsal ve siyasal meşruiyetinin nasıl oluştuğu farklı meselelerdir. Geniş toplumsal katılım, şeffaf müzakere ve farklı siyasal görüşlerin sürece dahil edilmesi, anayasa yapımının demokratik niteliği bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu noktada anayasal uzlaşma kavramı önem kazanmaktadır. Anayasa, belirli bir siyasal çoğunluğun yönetim tercihlerini düzenleyen sıradan bir kanundan farklıdır. Devletin temel örgütlenmesini ve bütün yurttaşların haklarını ilgilendirdiği için anayasal düzenlemelerin toplumun farklı kesimlerini kapsayan bir tartışma süreci içerisinde ele alınması önemlidir. Ancak uzlaşma, bütün siyasi aktörlerin her konuda aynı düşünmesi anlamına gelmez. Daha çok farklı görüşlerin ortak hukuki kurallar üzerinde müzakere edebilmesini ifade eder.

Türkiye'nin anayasa tarihinde demokratik meşruiyet meselesi özel bir yere sahiptir. 1961 ve 1982 anayasalarının askerî müdahaleler sonrasında hazırlanmış olması, anayasa yapım sürecinin siyasal koşullarını değerlendirmeyi zorunlu kılmaktadır. Bu tarihsel deneyim, anayasanın yalnızca hangi hükümleri içerdiğinin değil, hangi ortamda ve hangi katılım mekanizmalarıyla hazırlandığının da önemli olduğunu göstermektedir.

Mümtaz Soysal'ın 1961 ve 1982 anayasalarına ilişkin karşılaştırmalı değerlendirmeleri, anayasal kurumların tarihsel koşullardan bağımsız biçimde anlaşılamayacağını ortaya koymaktadır. Anayasalar belirli siyasal krizlere, toplumsal taleplere ve kurumsal sorunlara cevap olarak hazırlanabilir. Ancak bu cevapların demokratik sonuçları, anayasal metnin kabul edildiği dönemin ötesinde, sonraki uygulamalarla da şekillenir.

Bugünün Türkiye'sinde yeni anayasa tartışmalarına bakarken bu tarihsel birikimden yararlanmak mümkündür. Anayasa değişikliğinin amacı, devletin temel organlarının yetkilerini yeniden düzenlemek olabilir. Temel hakların güvencelerini genişletmek, yargısal denetimi güçlendirmek veya demokratik katılım mekanizmalarını geliştirmek de anayasal reformların konusu olabilir. Ancak bütün bu alanlarda belirleyici soru, önerilen düzenlemelerin kamu gücünü nasıl sınırlandırdığı ve yurttaşların hukuki konumunu nasıl etkilediğidir.

Soysal'ın anayasa hukukuna yaklaşımından hareketle anayasanın yalnızca siyasal iktidarların üzerinde uzlaştığı bir yönetim metni değil, yurttaşların devlet karşısındaki hukuki güvencelerini belirleyen temel düzen olduğu söylenebilir. Bu değerlendirme, onun eserinden günümüze uzanan düşünsel bir yorumdur. Çünkü anayasal kurumların tarihsel ve toplumsal bağlamını incelemek, anayasanın yalnızca yazılı hükümlerini değil, demokratik yaşamdaki işlevini de değerlendirmeyi gerektirir.

Türkiye'nin Cumhuriyetin ikinci yüzyılında karşı karşıya olduğu anayasal meseleler, geçmiş dönemlerden bütünüyle kopuk değildir. Kuvvetler ayrılığı, yasama organının denetim kapasitesi, yargı bağımsızlığı, temel hakların korunması, sosyal devlet ve siyasal katılım gibi konular, farklı dönemlerde farklı biçimlerde gündeme gelmiştir. Bu nedenle yeni anayasa tartışmalarının tarihsel birikimden yararlanması, aynı sorunların hangi koşullarda ortaya çıktığını ve önceki düzenlemelerin hangi sonuçları doğurduğunu anlamak açısından önemlidir.

Anayasa değişikliği üzerine düşünürken siyaset kurumunun kendi işleyişine ilişkin sorumlulukları da göz ardı edilmemelidir. Şeffaflık, siyasi etik, hesap verebilirlik ve kamusal denetim gibi ilkeler, yalnızca anayasal hükümlerin konusu değildir. Aynı zamanda siyasal aktörlerin günlük faaliyetlerinde uygulanması gereken yönetim standartlarıdır. Bu nedenle anayasal reform ile siyasi ahlâk arasında da önemli bir ilişki bulunmaktadır. Kamu gücünün sınırlandırılması, yalnızca yetkilerin kurumlar arasında dağıtılmasıyla değil, bu yetkilerin kullanımında denetlenebilirliğin sağlanmasıyla da bağlantılıdır.

Mümtaz Soysal'ın Anayasanın Anlamı eserini bugün yeniden düşünmenin önemi, anayasa hukukunu yalnızca geçmişte hazırlanmış metinlerin incelenmesi olarak görmemekten kaynaklanmaktadır. Anayasalar yaşayan toplumların siyasal ve hukuki ihtiyaçlarıyla ilişkilidir. Ancak bu ilişki, anayasal ilkelerin her siyasal dönemin geçici tercihlerine göre sınırsız biçimde değiştirilebileceği anlamına gelmez. Tam tersine anayasacılık düşüncesi, siyasal iktidarın değişken tercihleri karşısında temel hakların ve hukuki güvencelerin korunması ihtiyacından doğmuştur.

Bu nedenle Türkiye'nin yeni anayasa arayışında sorulması gereken temel sorulardan biri, hangi anayasal düzenlemelerin değiştirileceğinden önce, anayasal yönetimden ne anlaşıldığıdır. Anayasa yalnızca yürütme organının etkinliğini artıran bir devlet örgütlenmesi belgesi olarak mı değerlendirilmektedir? Yoksa siyasal iktidarın sınırlandırılması, temel hakların korunması ve toplumsal yaşamın demokratik ilkeler çerçevesinde düzenlenmesi bakımından daha geniş bir anlam mı taşımaktadır?

Bu iki yaklaşımın anayasa hukukundaki sonuçları farklıdır. Devletin örgütlenmesine odaklanan yaklaşım, kurumların yetkileri ve karar alma süreçleri üzerinde yoğunlaşırken hak temelli anayasacılık anlayışı, kamu gücünün sınırlandırılması ve bireyin korunması üzerinde durur. Çağdaş anayasal sistemlerde ise bu iki boyut birbirinden bütünüyle ayrı değildir. Etkili bir devlet yönetimi ile temel hakların korunması arasında kurumsal bir denge oluşturulması, anayasal tasarımın temel meselelerinden biridir.

Sonuç olarak Mümtaz Soysal'ın anayasa hukukuna ilişkin düşünsel mirası, Türkiye'nin bugünkü anayasa tartışmalarını tarihsel ve toplumsal bir perspektifle değerlendirmek için önemli imkânlar sunmaktadır. Anayasanın Anlamı, anayasal kurumları ve temel kavramları daha geniş bir siyasal çerçevede düşünmeye yönelten bir eser olarak önemini korumaktadır. Soysal'ın 1961 ve 1982 anayasalarına ilişkin karşılaştırmaları da anayasal metinlerin yalnızca hukuki hükümlerden oluşmadığını, belirli tarihsel koşulların ve siyasal tercihlerin ürünleri olduğunu göstermektedir.

Türkiye'nin yeni anayasa tartışmalarında önemli olan, yalnızca yeni bir metnin hazırlanması değil, anayasal düzenin hangi demokratik ve hukuki güvenceler üzerine kurulacağının açıklığa kavuşturulmasıdır. Kuvvetler ayrılığı, hukuk devleti, temel haklar, sosyal devlet ve demokratik temsil gibi ilkelerin kurumsal karşılıkları, anayasa değişikliklerinin değerlendirilmesinde temel ölçütler olarak ele alınabilir.

Anayasanın anlamı, yalnızca devletin nasıl yönetileceğini belirlemesinde değil, devletin hangi sınırlar içerisinde yönetilebileceğini ortaya koymasında da bulunmaktadır.

Mümtaz Soysal'ın anayasa düşüncesinden bugüne uzanan tartışma, bu nedenle yalnızca geçmişteki anayasal metinleri anlamakla sınırlı değildir. Aynı zamanda günümüzde siyasal iktidarın sınırları, yurttaşların hakları ve demokratik kurumların geleceği üzerine düşünmeyi gerektirir.

Türkiye'nin anayasal geleceği bakımından asıl soru, yeni bir anayasanın kaç maddeden oluşacağı değil; hangi hakları güvence altına alacağı, kamu gücünü nasıl sınırlandıracağı ve anayasal ilkelerin uygulanmasını hangi kurumlarla sağlayacağıdır.

Çünkü anayasa değişebilir, hükümet sistemleri dönüşebilir ve siyasal kurumların yapısı yeniden düzenlenebilir. Ancak anayasacılığın temel sorusu varlığını korur: Devlet iktidarı hangi hukuki sınırlar içerisinde kullanılacak ve yurttaşlar bu iktidar karşısında nasıl korunacaktır?

Kaynakça

Soysal, Mümtaz. 100 Soruda Anayasanın Anlamı. Gerçek Yayınevi, ilk baskı 1969; sonraki gözden geçirilmiş baskılar.

Soysal, Mümtaz. Dinamik Anayasa Anlayışı. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1969.

Soysal, Mümtaz. “Haklar ve Özgürlükler Bakımından 1961 Anayasasının Evrensel Anlamı.” Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 24(1), 1969.

Soysal, Mümtaz. “Temel Nitelikleriyle 1961 ve 1982 Anayasaları (Karşılaştırmalı).” Anayasa Yargısı.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 1982, güncel değişiklikleriyle.