TÖS'ten TÖB-DER'e, EĞİT-DER'den EĞİT-SEN'e ve EĞİTİM SEN'e uzanan sendikal mücadelenin önemli dönemeçlerinden biridir.
EĞİT-SEN 36 Yaşında: 12 Eylül'ün Yasaklarından Mühürleri Sökerek Büyüyen Sendikal Mücadeleye
13 Kasım 1990'da kurulan Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası (EĞİT-SEN), Türkiye'de öğretmenlerin ve kamu emekçilerinin sendikal haklar mücadelesinde tarihsel bir dönüm noktası oldu. 12 Eylül askeri darbesinin ardından örgütlenme hakları sınırlandırılan eğitim emekçileri, EĞİT-DER çatısı altında yeniden bir araya gelerek sendikalaşma mücadelesini başlattı. 333 kurucunun imzasıyla yapılan kuruluş başvurusunun ardından yöneticileri gözaltına alınan, kuruluş belgeleri geri verilmek istenen ve faaliyetleri engellenen EĞİT-SEN, fiilî ve meşru sendikal mücadele anlayışının önemli temsilcilerinden biri haline geldi. TÖS'ten TÖB-DER'e, EĞİT-DER'den EĞİT-SEN'e ve EĞİTİM SEN'e uzanan bu tarihsel yolculuk, 36 yıl sonra da Türkiye eğitim sendikacılığının temel mücadele deneyimleri arasında yer alıyor.
13 Kasım 2026 | Tarihsel inceleme
Öğretmen örgütlenmesinin kökleri 1908'e uzanıyor
Türkiye'de eğitim emekçilerinin örgütlenme tarihi, EĞİT-SEN'in 1990 yılındaki kuruluşundan çok daha eskiye dayanıyor. Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde başlayan öğretmen örgütlenmeleri, Cumhuriyet'in kuruluşundan sonra farklı biçimler alarak devam etti. Bu tarihsel süreçte öğretmenler, yalnızca ekonomik ve mesleki haklarını değil, eğitim politikalarında söz sahibi olma ve demokratik örgütlenme taleplerini de gündeme taşıdı.
1908'de II. Meşrutiyet'in ilanının ardından kurulan Encümen-i Muallimin, öğretmenlerin ilk örgütlenme girişimlerinden biri oldu. Ardından Muhafaza-yı Hukuk-ı Muallimin Cemiyeti ve farklı öğretmen örgütleri ortaya çıktı. Bu kuruluşlar, öğretmenlerin ekonomik sorunlarına çözüm bulunmasını, mesleki dayanışmanın geliştirilmesini ve eğitim sisteminin yeniden düzenlenmesini amaçlıyordu.
Öğretmenlerin örgütlü hak arama mücadelesinin önemli dönemeçlerinden biri de 1920 yılında yaşandı. Maaşlarını uzun süre alamayan ilkokul öğretmenleri, 1 Mart 1920'de başlayan ve 14 gün süren bir greve gitti. Bu eylem, Türkiye'de öğretmenlerin erken dönem toplu hak arama mücadeleleri arasında yer aldı.
Cumhuriyet'in ilk yıllarında öğretmen örgütlenmeleri daha çok dernekler ve meslek birlikleri üzerinden gelişti. Türkiye Muallimler ve Muallimeler Derneği ile Türkiye Muallimler Birliği, öğretmenlerin toplumsal konumunun güçlendirilmesi ve mesleki dayanışmanın geliştirilmesi bakımından önemli çalışmalar yürüttü.
Ancak öğretmen örgütlenmesinin tarihi kesintisiz bir ilerleme göstermedi. 1930'lu yıllarda meslek birliklerinin faaliyetleri daralırken, 1938 tarihli Cemiyetler Kanunu kamu görevlilerinin örgütlenmesi üzerinde ciddi sınırlamalar yarattı.
1946 sonrasında çok partili yaşama geçişle birlikte öğretmen dernekleri yeniden yaygınlaşmaya başladı. Yerel örgütlenmelerin bir araya gelmesiyle oluşturulan üst birlikler, 1960'lı yılların sendikal hareketine giden yolu hazırladı.
1961 Anayasası'nın açtığı hukuki zemin üzerinde 1965 yılında kabul edilen 624 sayılı Devlet Personeli Sendikaları Kanunu, kamu görevlilerinin sendikal örgütlenmesinde yeni bir dönemin başlamasını sağladı.
TÖS: Öğretmen hareketinde sendikal mücadelenin yükselişi
8 Temmuz 1965'te kurulan Türkiye Öğretmenler Sendikası (TÖS), öğretmen örgütlenmesinin en önemli tarihsel dönemeçlerinden biri oldu.
Fakir Baykurt'un genel başkanlığıyla özdeşleşen TÖS, öğretmenlerin ekonomik ve sosyal haklarını savunmanın yanında eğitim politikalarına, toplumsal eşitsizliklere ve demokratik haklara ilişkin görüşlerini de kamuoyuna taşıdı.
TÖS'ün sendikal anlayışında öğretmenlerin yalnızca ders veren kamu görevlileri değil, toplumsal sorumlulukları ve ekonomik hakları bulunan emekçiler olduğu düşüncesi önemli yer tutuyordu.
1968'de gerçekleştirilen Devrimci Eğitim Şûrası ve Aralık 1969'daki Büyük Öğretmen Boykotu, bu dönemin önemli kitlesel öğretmen eylemleri arasında yer aldı.
Özellikle 1969 boykotu, öğretmenlerin ülke çapında ortak hareket edebilme kapasitesini göstermesi açısından tarihsel önem taşıdı.
Ancak 12 Mart 1971 askeri müdahalesinin ardından yapılan anayasal değişikliklerle kamu görevlilerinin sendikal örgütlenme hakkı ortadan kaldırıldı. TÖS'ün faaliyetleri sona ererken öğretmen hareketi yeniden dernekler üzerinden örgütlenmek zorunda kaldı.
TÖB-DER: 1970'lerin kitlesel öğretmen örgütü
1973 yılında kurulan Tüm Öğretmenler Birleşme ve Dayanışma Derneği (TÖB-DER), TÖS'ün mücadele birikimini yeni koşullarda sürdürdü.
TÖB-DER, öğretmenlerin ekonomik ve özlük haklarının yanı sıra demokratik eğitim, mesleki dayanışma, laiklik ve toplumsal sorunlar üzerine yürüttüğü çalışmalarla 1970'lerin önemli örgütlerinden biri haline geldi.
Türkiye'nin birçok il ve ilçesinde örgütlenen dernek, öğretmenlerin ortak talepler etrafında bir araya gelmesini sağladı.
Ancak 12 Eylül 1980 askeri darbesi, öğretmen örgütlenmesinde yeni ve ağır bir kesintiye yol açtı.
12 Eylül: Yaklaşık 25 bin öğretmenin görevden alındığı dönem
12 Eylül askeri darbesinin ardından TÖB-DER'in faaliyetlerine son verildi. Öğretmenler hakkında soruşturmalar açıldı, görevden uzaklaştırmalar, tutuklamalar, sürgünler ve yargılamalar yaşandı.
Evrensel gazetesinde 13 Kasım 2010'da yayımlanan Eğit-Der'den Eğit-Sen'e başlıklı tarihsel değerlendirmede, darbenin öğretmen hareketi üzerindeki etkileri şu bilgilerle anlatılıyor:
Yazıya göre yaklaşık 25 bin öğretmen görevden alındı, yüzlerce öğretmen işkence gördü, sıkıyönetim mahkemelerinde yargılandı ve mahkûm edildi. Binlerce öğretmen ise sürgün ve soruşturmalarla karşı karşıya kaldı.
Bu sayılar, döneme ilişkin yazıda aktarılan verilerdir ve darbe sonrasında öğretmen hareketinin karşılaştığı baskıların boyutunu ortaya koyması bakımından önem taşımaktadır.
TÖB-DER'in kapatılmasıyla birlikte öğretmenlerin yaygın örgütsel yapısı dağıtıldı. Daha önce sendika ve derneklerde görev almış birçok eğitimci, mesleki ve siyasal faaliyetlerini sürdürebileceği örgütsel olanaklardan yoksun kaldı.
Evrensel'deki değerlendirmede, 1908'den itibaren farklı dönemlerde örgütlenen öğretmenlerin 12 Eylül sonrasında yaklaşık sekiz yıl süren bir örgütsüzlük dönemine girdiği belirtiliyor.
Ancak bu dönemde öğretmenlerin yeniden bir araya gelme arayışları tamamen sona ermedi.
1986: abece dergisiyle yeniden buluşma
1980'li yılların ortalarına gelindiğinde TÖS ve TÖB-DER geleneğinden gelen öğretmenler, yeniden örgütlenmenin olanaklarını araştırmaya başladı.
24 Kasım 1985'te Ankara'da bir araya gelen öğretmenlerin başlattığı girişim sonucunda Nisan 1986'da abece dergisi yayımlanmaya başladı.
Dergi, yalnızca eğitim sorunlarının tartışıldığı bir yayın organı değildi. Aynı zamanda darbe sonrasında birbirinden koparılan öğretmenlerin yeniden iletişim kurabildiği, deneyimlerini paylaşabildiği ve örgütlenme olanaklarını tartışabildiği bir buluşma zemini oluşturdu.
Evrensel'de yayımlanan tarihsel değerlendirmede, abece dergisinin yaklaşık iki yıl süren faaliyetinin yeni dönem örgütlenmelerinin öncülü olduğu vurgulanıyor.
Dergi çevresinde gelişen ilişkiler, öğretmenlerin yeniden ortak hareket edebilmesi açısından önemli bir başlangıç oluşturdu.
Bu çalışmaların devamında 1988 yılında Eğitimciler Derneği (EĞİT-DER) kuruldu.
1988: EĞİT-DER ile örgütsüzlük döneminin aşılması
16 Şubat 1988'de kurulan EĞİT-DER, öğretmenlerin yeniden örgütlenmesi bakımından önemli bir adım oldu.
Dönemin mevzuatı nedeniyle çalışan öğretmenlerin derneklere üye olması önünde engeller bulunuyordu. Bu nedenle çok sayıda öğretmen EĞİT-DER çalışmalarına fahri üyelik ve fiilî katılım yoluyla dahil oldu.
EĞİT-DER, kısa sürede farklı illerde öğretmenlerin yeniden buluştuğu bir örgütlenme merkezine dönüştü.
Derneğin tarihsel önemi, yalnızca öğretmenlerin bir araya gelmesini sağlaması değildi. EĞİT-DER, kamu emekçilerinin sendikal haklarının yeniden kazanılması hedefini de örgütlenme gündeminin merkezine yerleştirdi.
1989 yılında Ankara'da gerçekleştirilen Sendikal Haklar Kurultayı, bu bakımdan önemli bir dönüm noktası oldu.
Kurultayda öğretmenlerin yeniden sendikalaşması hedefi öne çıktı.
“EĞİT-DER'den EĞİT-SEN'e” anlayışı, dernek örgütlenmesinden sendikal örgütlenmeye geçişin ifadesi haline geldi.
Böylece 1980'li yılların ortalarında yayın faaliyetleriyle başlayan yeniden buluşma süreci, 1990'a gelindiğinde somut bir sendika kurma girişimine dönüştü.
1990: Sendikal Haklar Komisyonlarıyla başlayan kuruluş hazırlıkları
EĞİT-SEN'in kuruluş süreci, 1990 yılı boyunca gerçekleştirilen toplantılar, komisyon çalışmaları ve kurucu üyelik kampanyalarıyla gelişti.
13 Ocak 1990'da EĞİT-DER Genel Merkezi, Ankara'da şube başkanları ve çalışan öğretmen temsilcilerinin katıldığı bir toplantı düzenledi.
Toplantıda EĞİT-SEN projesinin geliştirilmesi ve sendikal örgütlenme çalışmalarının yaygınlaştırılması kararlaştırıldı.
15 Şubat 1990'da EĞİT-DER Genel Merkezi tarafından yayımlanan genelgeyle bütün şubelerde Sendikal Haklar Komisyonları (SHK) kurulması istendi.
Bu komisyonlar, çalışan öğretmenlerin doğrudan katılımıyla oluşturuldu.
Sendikal Haklar Komisyonları, sonraki dönemde kurulacak sendikaların yerel örgütlenme çekirdeklerini meydana getirdi.
Evrensel'deki yazıda, 1980 öncesinde öğretmen hareketinde yaşanan örgütsel bölünmüşlüğün EĞİT-DER çatısı altında önemli ölçüde aşıldığı, ortak sendikal örgütlenme hedefinin güçlendiği anlatılıyor.
12 Mayıs 1990'da Ankara'da gerçekleştirilen toplantıda, EĞİTİM-İŞ'in kuruluşuna yönelenler dışındaki farklı gruplardan öğretmenler, EĞİT-DER'den EĞİT-SEN'e geçiş sürecini tamamlama kararı aldı.
18 Ağustos 1990'da Ankara'da Sendikal Haklar Komisyonlarının katıldığı Türkiye toplantısı gerçekleştirildi.
Bu toplantıda Sendikal Haklar Merkez Yürütme Kurulu oluşturuldu. Ankara'dan 9, bölgelerden 20 kişinin katılımıyla 29 kişilik geçici merkez yürütme kurulu belirlendi.
Kuruluş hazırlıkları kapsamında EĞİT-SEN'e Doğru adlı derginin üç sayısı yayımlandı.
30 Ağustos ve 22 Eylül 1990 tarihlerinde yapılan iki genel toplantıda ise örgütlenme çalışmaları değerlendirildi.
Bu dönemde EĞİTİM-İŞ'in ayrı bir sendika olarak kurulması, eğitim emekçileri hareketi içinde örgütsel birlik ve sendikalaşmanın zamanlamasına ilişkin tartışmaları da beraberinde getirdi.
Evrensel'deki yazının değerlendirmesine göre EĞİTİM-İŞ'in kurulması, EĞİT-SEN'in kuruluş takviminin öne çekilmesinde etkili oldu.
27 Ekim 1990: İstanbul'da 700 kişinin katıldığı Kurucular Kurulu
EĞİT-SEN'in kuruluşuna giden süreçte en önemli toplantılardan biri 27 Ekim 1990'da İstanbul'da gerçekleştirildi.
Baskı ve engelleme girişimlerine rağmen toplanan Kurucular Kuruluna, Evrensel'de aktarılan bilgilere göre 373'ü kurucu olmak üzere yaklaşık 700 kişi katıldı.
Toplantıda sendikanın programı ve tüzüğü kabul edildi. Genel merkez yönetimi belirlendi ve EĞİT-SEN'in İstanbul'da kurulmasına karar verildi.
Bu toplantı, aylar boyunca farklı illerde yürütülen sendikal örgütlenme çalışmalarının ortak bir kuruluş iradesine dönüşmesi anlamına geliyordu.
Kurucu üyelik kampanyasıyla birlikte sendikanın kuruluşu için gerekli hazırlıklar tamamlandı.
Artık sıra resmî kuruluş başvurusuna gelmişti.
13 Kasım 1990: EĞİT-SEN kuruldu, yöneticileri gözaltına alındı
13 Kasım 1990 EĞİT-SEN'in kuruluş başvurusu.
333 kurucunun imzasıyla İstanbul Valiliğine kuruluş bildirimi yapıldı.
13 Kasım 1990'da Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası'nın kuruluş bildirimi İstanbul Valiliğine sunuldu.
Kuruluş başvurusunda 333 kurucunun imzası bulunuyordu.
Sendikanın kurucuları, uluslararası çalışma sözleşmeleri ve yürürlükteki hukuki düzenlemeler çerçevesinde sendikal örgütlenmenin meşru ve hukuken mümkün olduğunu savunuyordu.
Ancak kuruluş başvurusu, kamu görevlilerinin sendika kurma hakkına ilişkin ciddi bir hukuki ve idari tartışmayı da beraberinde getirdi.
Evrensel'de yayımlanan tarihsel anlatıma göre, kuruluş başvurusunun yapıldığı gün EĞİT-SEN Genel Başkanı ve Genel Sekreteri gözaltına alındı.
Bu olay, sendikanın daha kuruluşunun ilk gününde karşılaştığı baskıların göstergelerinden biri oldu.
Kurucuların hukuki yaklaşımı ile idarenin kamu görevlilerinin sendikalaşmasına ilişkin yorumu arasında açık bir uyuşmazlık bulunuyordu.
EĞİT-SEN'in kuruluşu, bu nedenle yalnızca bir örgütün tüzel kişilik kazanması değil, kamu emekçilerinin sendika kurma hakkının fiilen kullanılması anlamına da geliyordu.
14 Kasım 1990: İstanbul Valiliğinden kuruluş belgelerini geri verme girişimi
EĞİT-SEN'in kuruluş başvurusundan bir gün sonra İstanbul Valiliği yeni bir adım attı.
Evrensel'deki yazıya göre İstanbul Valiliği, 14 Kasım 1990 tarihli ve 094763 sayılı yazıyla sendikanın kuruluş dilekçesini ve belgelerini İstanbul Emniyet Müdürlüğü Sendikalar Masası aracılığıyla geri vermeye girişti.
Valiliğin yaklaşımının temelinde, devlet memurlarının sendika kuramayacağı yönündeki yorum bulunuyordu.
Buna karşılık EĞİT-SEN'in kurucuları, kamu görevlilerinin sendikal örgütlenmesini açıkça yasaklayan bir düzenleme bulunmadığını, uluslararası sözleşmelerin de sendikal hakları güvence altına aldığını savunuyordu.
Bu dönemde Ankara'da EĞİTİM-İŞ'in kuruluşuna yönelik idari yaklaşım ile İstanbul'da EĞİT-SEN'e karşı sergilenen tutum arasındaki farklılık da dikkat çekiyordu.
Evrensel'deki tarihsel değerlendirmede, Ankara Valiliğinin EĞİTİM-İŞ'in kuruluşunda hukuki engel görmemesine karşılık İstanbul Valiliğinin EĞİT-SEN'in kuruluşunu kabul etmek istemediği belirtiliyor.
Bu farklılık, kamu emekçilerinin sendika kurma hakkının henüz açık ve güvenceli bir yasal çerçeveye kavuşmadığı dönemin idari belirsizliklerini gösteriyordu.
“Haklar yasalardan önce gelir”: Fiilî ve meşru sendikacılık
EĞİT-SEN'in kuruluşunda öne çıkan temel anlayışlardan biri, sendikal hakların yalnızca yasaların izin verdiği ölçüde kullanılabilecek haklar olmadığı düşüncesiydi.
Bu anlayış, dönemin sendikal hareketinde “Haklar yasalardan önce gelir” ilkesiyle ifade ediliyordu.
EĞİT-SEN'in kurucuları, Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası çalışma sözleşmelerini ve Anayasa'nın 90. maddesini sendikal örgütlenme hakkının hukuki dayanakları arasında değerlendiriyordu.
Özellikle Uluslararası Çalışma Örgütünün (ILO) 87 sayılı Sendika Özgürlüğü ve Sendikalaşma Hakkının Korunması Sözleşmesi, sendika kurma özgürlüğü bakımından önemli bir uluslararası düzenlemeydi. Bununla birlikte Türkiye'nin bu sözleşmeyi 1993 yılında onayladığını belirtmek gerekir. Dolayısıyla 1990'daki kuruluş mücadelesinin hukuki koşulları, sonraki yıllarda oluşan uluslararası sözleşme çerçevesinden farklıydı.
EĞİT-SEN'in kurucuları, mevcut hukuki belirsizliklerin sendikal örgütlenmeyi engellemek için kullanılamayacağını savunuyordu.
Bu yaklaşım, fiilî ve meşru sendikal mücadele olarak tanımlandı.
Sendikal örgütlenme hakkının kullanılmasının yanı sıra, bu hakkın yasal güvenceye kavuşturulması için de kitlesel eylemler ve ortak mücadele yöntemleri benimsendi.
EĞİT-SEN mühürlendi, sendikacılar mühürleri söktü
EĞİT-SEN'in kuruluşundan sonraki süreçte yaşanan en dikkat çekici olaylardan biri, sendikanın faaliyetlerinin idari işlemlerle engellenmeye çalışılmasıydı.
Evrensel'deki tarihsel anlatıma göre, sendikanın faaliyet yürüttüğü yerler polis tarafından mühürlendi.
Yazıda, mühürleme işlemlerinin mahkeme kararı olmaksızın gerçekleştirildiği ve sendikacıların bu uygulamalara karşı idari yargıya başvurduğu belirtiliyor.
Sendikacılar, mahkemede kendi lehlerine karar verilmesine rağmen mühürlerin kaldırılmadığını ifade ediyor.
Bunun üzerine sendika üyeleri kitlesel biçimde bir araya gelerek mühürleri kendileri söktü.
Bu eylem, EĞİT-SEN'in kuruluş dönemindeki fiilî ve meşru mücadele anlayışının simgesel olaylarından biri olarak sendikal hafızada yer aldı.
Mühürlerin sökülmesi, yalnızca bir sendika binasının yeniden kullanıma açılması anlamına gelmiyordu. Kamu emekçilerinin örgütlenme hakkını kullanma konusundaki kararlılığını da ortaya koyuyordu.
Bu olay, 1990'ların başındaki kamu emekçileri hareketinde hukuki mücadeleyle kitlesel eylemlerin birlikte yürütülmesinin örneklerinden biri oldu.
EĞİT-SEN yalnızca öğretmenlerin ekonomik hakları için kurulmadı
EĞİT-SEN'in sendikal anlayışında öğretmenlerin ücret, çalışma koşulları ve özlük hakları önemli yer tutuyordu. Ancak sendikanın mücadele alanı bunlarla sınırlı değildi.
Grevli, toplu sözleşmeli sendika hakkı, demokratik eğitim, düşünce ve ifade özgürlüğü, laik ve bilimsel eğitim, toplumsal barış ve demokratikleşme talepleri de eğitim emekçileri hareketinin gündeminde bulunuyordu.
Bu yaklaşım, TÖS ve TÖB-DER geleneğinin önemli özelliklerinden birinin devamıydı: Eğitim sorunlarını toplumsal ve ekonomik koşullardan bağımsız değerlendirmemek.
Öğretmenlerin çalışma koşullarıyla öğrencilerin eğitim hakkı arasında doğrudan ilişki kuruluyordu.
Nitelikli eğitimin, eğitim emekçilerinin güvenceli çalışma koşullarından ve kamusal eğitimin güçlendirilmesinden ayrı düşünülemeyeceği savunuluyordu.
Evrensel'deki yazıda da EĞİT-SEN'in yalnızca eğitim emekçilerinin değil, daha geniş toplumsal kesimlerin ekonomik ve demokratik hak mücadeleleriyle dayanışma içinde olduğu vurgulanıyor.
Bu anlayışın temel sloganlarından biri de “Hak verilmez, alınır” oldu.
Sendikanın kuruluş döneminde farklı siyasal ve düşünsel eğilimlerden eğitim emekçilerinin ortak örgütsel hedefler etrafında bir araya gelmesi, kitleselleşme açısından önemli bir deneyim oluşturdu.
EĞİT-SEN, kuruluşundan sonraki yıllarda birçok ilde ve okulda örgütlenerek kamu emekçileri sendikacılığının gelişmesine katkıda bulundu.
1990'ların başında kamu emekçilerinin ortak mücadelesi
EĞİT-SEN'in kuruluşu, kamu çalışanlarının farklı işkollarında sendikalaşmaya başladığı bir döneme denk geldi.
Eğitim, sağlık, yerel yönetim, büro ve diğer kamu hizmetlerinde çalışan emekçiler, sendikal haklarını kullanabilmek için örgütlenme çalışmalarını yaygınlaştırdı.
1991 yılında Kamu Çalışanları Sendikaları Platformu'nun oluşturulması, farklı sendikaların ortak hareket etmesi bakımından önemli bir adım oldu.
1990'ların ilk yarısında kamu emekçileri, grevli ve toplu sözleşmeli sendika hakkı için yürüyüşler, mitingler, iş bırakma eylemleri ve kitlesel basın açıklamaları gerçekleştirdi.
Bu dönemde kamu çalışanlarının sendika kurma hakkının tanınması, yalnızca sendikal örgütlerin değil, hukukçuların, akademisyenlerin ve demokratik kitle örgütlerinin de tartıştığı önemli bir konu haline geldi.
1992 yılında ILO'nun 87 ve 151 sayılı sözleşmelerinin onaylanmasına ilişkin yasaların kabul edilmesi ve 1993'te onay sürecinin tamamlanması, kamu emekçilerinin örgütlenme hakkının uluslararası hukuktaki dayanaklarını güçlendirdi.
1995 yılında gerçekleştirilen anayasa değişiklikleri ve 2001'de kabul edilen 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları Kanunu, kamu çalışanlarının sendikal örgütlenmesinin hukuki gelişiminde önemli aşamalar oldu.
Bununla birlikte grev hakkının tanınması, toplu pazarlığın kapsamı ve sendikal faaliyetlerin önündeki sınırlamalar, sonraki yıllarda da tartışılmaya devam etti.
23 Ocak 1995: EĞİT-SEN ve EĞİTİM-İŞ'in birleşmesi
1990 yılında eğitim işkolunda iki ayrı sendikanın kurulması, eğitim emekçileri hareketinde örgütsel birlik tartışmalarını da beraberinde getirdi.
28 Mayıs 1990'da kurulan EĞİTİM-İŞ ile 13 Kasım 1990'da kurulan EĞİT-SEN, farklı örgütlenme deneyimlerinden gelmelerine rağmen ortak sendikal talepler etrafında faaliyet yürütüyordu.
Zamanla iki sendikanın tek bir örgüt çatısı altında birleşmesi yönündeki çalışmalar yoğunlaştı.
23 Ocak 1995'te Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası (EĞİTİM SEN) kuruldu. EĞİT-SEN ve EĞİTİM-İŞ, 27 Ocak 1995'te gerçekleştirdikleri olağanüstü genel kurullarda fesih ve yeni sendikaya katılma kararları aldı.
Böylece 1990'da başlayan iki ayrı sendikal örgütlenme, EĞİTİM SEN çatısı altında birleşti.
EĞİTİM SEN, TÖS, TÖB-DER, EĞİT-DER, EĞİTİM-İŞ ve EĞİT-SEN'in tarihsel birikimini kendi sendikal geleneğinin parçası olarak tanımladı.
Bu birleşme, kamu emekçileri hareketinde konfederasyonlaşma çalışmalarının güçlendiği bir dönemde gerçekleşti.
8 Aralık 1995'te Kamu Emekçileri Sendikaları Konfederasyonu'nun (KESK) kurulmasıyla kamu çalışanlarının örgütlenmesinde yeni bir aşamaya geçildi.
EĞİTİM SEN, KESK'in kurucu sendikaları arasında yer aldı.
EĞİT-SEN'den EĞİTİM SEN'e uzanan tarihsel çizgi
-
1908
Encümen-i Muallimin ile ilk öğretmen örgütlenmeleri
-
1965
TÖS ve T. İLKSEN'in kuruluşu
-
1971–1973
12 Mart müdahalesi sonrası TÖB-DER örgütlenmesi
-
1980
12 Eylül darbesi ve TÖB-DER'in kapatılması
-
1986
abece dergisinin yayımlanmaya başlaması
-
1988
EĞİT-DER'in kuruluşu
-
1989
Sendikal Haklar Kurultayı
-
13 Kasım 1990
EĞİT-SEN'in kuruluşu
-
23 Ocak 1995
EĞİTİM SEN'in kuruluşu
-
8 Aralık 1995
KESK'in kuruluşu
2016 sonrası: KHK ihraçları ve sendikal haklar
EĞİT-SEN'in kuruluşuyla gelişen sendikal hareket, sonraki yıllarda da çeşitli idari ve hukuki yaptırımlarla karşılaştı.
Sendikal eylemlere katılan kamu emekçileri hakkında soruşturmalar açılması, disiplin cezaları, görev yeri değişiklikleri ve görevden uzaklaştırmalar, sendikal hakların kullanımına ilişkin tartışmaların önemli başlıkları arasında yer aldı.
15 Temmuz 2016'daki darbe girişiminin ardından ilan edilen olağanüstü hâl döneminde çıkarılan kanun hükmünde kararnamelerle çok sayıda kamu görevlisinin görevine son verildi.
Görevlerinden çıkarılanlar arasında EĞİTİM SEN üyeleri de bulunuyordu.
KHK ihraçları, sendikal örgütlenme özgürlüğü, çalışma hakkı, adil yargılanma hakkı ve hukuki güvenceler bakımından yeni tartışmalara yol açtı.
EĞİTİM SEN ve KESK, ihraç edilen üyelerinin görevlerine iade edilmesi ve özlük haklarının geri verilmesi taleplerini sendikal mücadele gündemlerinin bir parçası haline getirdi.
Böylece 1990'da sendika kurma hakkı etrafında gelişen mücadele, sonraki dönemlerde sendikal faaliyetler nedeniyle uygulandığı ileri sürülen yaptırımlar, kamu görevinden ihraçlar ve hukuki güvenceler ekseninde yeni boyutlar kazandı.
EĞİT-SEN'in 36. yılında eğitim sendikacılığının sorunları
13 Kasım 2026 itibarıyla EĞİT-SEN'in kuruluşunun üzerinden 36 yıl geçti.
Türkiye'de eğitim sendikacılığı bugün farklı örgütsel yapılara ve sendikal anlayışlara sahip çok sayıda sendikanın faaliyet yürüttüğü bir alan haline geldi.
Öğretmenlerin ekonomik koşulları, ücretli ve sözleşmeli istihdam, atama politikaları, eğitimde fırsat eşitsizliği, eğitimin finansmanı, laik ve bilimsel eğitim, üniversitelerde akademik özgürlük ve sendikal hakların kapsamı temel tartışma başlıkları arasında bulunuyor.
Eğitim emekçilerinin örgütsel birliği ve sendikaların ortak talepler etrafında hareket etme olanakları da bu tartışmaların önemli bir bölümünü oluşturuyor.
Gazete Duvar'da 23 Ocak 2024'te yayımlanan EĞİTİM SEN'in 29. kuruluş yıldönümüne ilişkin değerlendirmede, sendikal hareket içindeki parçalanmaya dikkat çekilerek örgütsel birliğin önemi vurgulanıyordu.
Yazıda eğitim hizmetlerinin ticarileşmesi, eğitimde dinselleşme, özelleştirme ve hayat pahalılığı gibi başlıkların sendikal mücadelenin temel gündemleri arasında bulunması gerektiği savunuluyordu.
EĞİTİM SEN de kendi kurumsal tarihçesinde, eğitim ve bilim emekçilerinin ekonomik, sosyal, demokratik ve kültürel haklarının korunmasını; güvenceli çalışma koşullarını ve nitelikli kamusal eğitimi sendikal mücadelesinin temel amaçları arasında tanımlıyor.
Bu tartışmalar, EĞİT-SEN'in kuruluşundan bugüne uzanan süreçte çalışma yaşamının koşulları değişse de eğitim emekçilerinin bazı temel taleplerinin güncelliğini koruduğunu gösteriyor.
36 yıl sonra: EĞİT-SEN'in tarihsel mirası
EĞİT-SEN'in 13 Kasım 1990'daki kuruluşunu yalnızca bir sendikanın tüzel kişilik kazanması olarak değerlendirmek, bu tarihin taşıdığı anlamı eksik bırakır.
Çünkü EĞİT-SEN, 12 Eylül darbesiyle kesintiye uğratılan öğretmen örgütlenmesinin yeniden kurulması sürecinin önemli sonuçlarından biriydi.
1986'da abece dergisi çevresinde başlayan yeniden buluşma, 1988'de EĞİT-DER'in kurulmasıyla örgütsel bir yapıya kavuştu. 1989'daki Sendikal Haklar Kurultayı ve 1990 boyunca oluşturulan Sendikal Haklar Komisyonları, bu süreci sendika kuruluşuna taşıdı.
13 Kasım 1990'da 333 kurucunun imzasıyla yapılan başvuru, yıllar boyunca sürdürülen örgütlenme çalışmalarının somut sonucuydu.
Ancak sendikanın kuruluşuyla birlikte başlayan gözaltılar, kuruluş belgelerinin geri verilmek istenmesi ve sendikanın mühürlenmesi gibi uygulamalar, kamu emekçilerinin sendikal haklarını kullanabilmek için karşılaştıkları engelleri de ortaya koydu.
Sendika üyelerinin mühürleri kitlesel biçimde sökmesi, bu dönemin sendikal hafızasında özel bir yer edindi.
Evrensel'de 2010 yılında yayımlanan Eğit-Der'den Eğit-Sen'e başlıklı yazının da gösterdiği gibi, EĞİT-SEN'in kuruluş süreci yalnızca örgütsel kararlarla değil, farklı kuşaklardan öğretmenlerin ortak emeği, dayanışması ve kararlılığıyla şekillendi.
1908'deki ilk öğretmen cemiyetlerinden TÖS'e, TÖB-DER'den EĞİT-DER'e, EĞİT-SEN'den EĞİTİM SEN'e uzanan bu tarihsel çizgi, Türkiye'de öğretmenlerin örgütlenme hakkını kullanabilmek için yürüttükleri uzun mücadeleyi yansıtıyor.
Bu tarih aynı zamanda öğretmenlerin mesleki haklarıyla eğitim hakkı, demokratik katılım ve toplumsal sorunlar arasında kurdukları ilişkinin de tarihidir.
13 Kasım 1990, eğitim emekçilerinin sendikal haklarını kullanma iradesinin örgütlü bir kuruluşa dönüştüğü tarih olarak önemini koruyor. EĞİT-SEN'in 36. kuruluş yıldönümü, Türkiye'de eğitim emekçilerinin bir asrı aşan örgütlenme mücadelesini, bu mücadelede ödenen bedelleri ve elde edilen kazanımları birlikte değerlendirmek için tarihsel bir fırsat sunuyor.
Kaynaklar
-
Levent Eraslan: Türkiye'de Eğitim Sendikacılığının Tarihsel Perspektifi ve Günümüz Eğitim Sendikacılığının Değerlendirilmesi. Akademik makale (PDF)
-
Evrensel, 13 Kasım 2010: Eğit-Der'den Eğit-Sen'e. Kuruluş sürecine ilişkin tarihsel değerlendirme. Yazının orijinali
-
EĞİTİM SEN: Hakkımızda – Sendikal Tarihimiz. Kurumsal tarihçe
-
Gazete Duvar: Eğitim Sen'in 29. Kuruluş Yıldönümü ve Eğitim Sendikacılığı. Değerlendirme yazısı
-
Mesut Gülmez: Kamu Çalışanları Sendikaları: 1990–2001. Akademik araştırma (PDF)
-
EĞİTİM SEN: Örgütlenme Kitapçığı. Sendikal tarih ve örgütlenme kitapçığı
